Para saber latín

2010-11-25T13:01:00.001+01:00

Viaje a Italia / Leandro Fernández de Moratín

2010-08-19T22:53:00.001+02:00

«ob laetum Austriacum anno MDCCXC reditum, studio et amore prius erectam, dein ut impiis regicidisque salvetur manibus, furtim abditam, sacrilegis jam expulsis, aquilam hanc ex voto piscatores denuo ponunt die XIX Calendarum Maji MDCCXCIII»

"Por el alegre regreso austriaco en el año 1790, erigida antes con interés y amor, después para salvarla de manos impías y regicidas, escondida furtivamente, expulsados ya los sacrílegos, esta águila por un voto los pescadores colocan de nuevo el día 19 de mayo de 1793"

LIBER RUTH

2010-07-03T16:27:00.009+02:00

Ruth

1 2 3 4

1
1 In diebus, quando iudices praeerant, facta est fames in terra. Abiitque homo de Bethlehem Iudae, ut peregrinaretur in regione Moabitide cum uxore sua ac duobus liberis.
En los días en que los jueces gobernaban, sobrevino una hambruna en la tierra. Y se marchó un hombre de Belén de Judá para trashumar en la región Moabiítide con su esposa y sus dos hijos.
temporal / final
Ipse vocabatur Elimelech et uxor eius Noemi et duo filii alter Mahalon et alter Chelion Ephrathaei de Bethlehem Iudae. Ingressique regionem Moabitidem morabantur ibi.
3 Et mortuus est Elimelech maritus Noemi, remansitque ipsa cum filiis,
4 qui acceperunt uxores Moabitidas, quarum una vocabatur Orpha, altera Ruth; manseruntque ibi decem fere annis.
5 Et ambo mortui sunt, Mahalon videlicet et Chelion; remansitque mulier orbata duobus liberis ac marito.
6 Et surrexit, ut in patriam pergeret cum utraque nuru sua de regione Moabitide; audierat enim quod respexisset Dominus populum suum et dedisset eis escas.
7 Egressa est itaque de loco peregrinationis suae cum utraque nuru et, iam in via posita revertendi in terram Iudae,
8 dixit ad eas: “ Ite in domum matris vestrae; faciat Dominus vobiscum misericordiam, sicut fecistis cum mortuis et mecum:
9 det vobis invenire requiem in domibus virorum, quos sortiturae estis ”. Et osculata est eas. Quae elevata voce flere coeperunt
10 et dicere: “ Tecum pergemus ad populum tuum ”.
11 Quibus illa respondit: “ Revertimini, filiae meae; cur venitis mecum? Num ultra habeo filios in utero meo, ut viros ex me sperare possitis?
12 Revertimini, filiae meae, abite; iam enim senectute confecta sum nec apta vinculo coniugali; etiamsi possem hac nocte concipere et parere filios,
13 numquid exspectare velitis et abstinere vos a matrimonio, donec crescant et annos impleant pubertatis? Nolite, quaeso, filiae meae; quia amaritudo est mihi magis quam vobis, et egressa est manus Domini contra me ”.
14 Elevata igitur voce, rursum flere coeperunt. Orpha osculata socrum est ac reversa; Ruth autem adhaesit socrui suae.
15 Cui dixit Noemi: “ En reversa est cognata tua ad populum suum et ad deos suos; vade cum ea”.
16 Quae respondit: “Noli instare mihi, ut relinquam te et abeam; quocumque perrexeris, pergam; ubi morata fueris, et ego pariter morabor: populus tuus populus meus et Deus tuus Deus meus.
17 Quae te morientem terra susceperit, in ea moriar ibique locum accipiam sepulturae. Haec mihi faciat Dominus et haec addat, si non sola mors me et te separaverit ”.
18 Videns ergo Noemi quod obstinato Ruth animo decrevisset secum pergere, adversari noluit nec ultra ad suos reditum persuadere.
19 Profectaeque sunt simul et venerunt in Bethlehem. Quibus urbem ingressis, tota urbs commota est super eas; dicebantque mulieres: “Haec est illa Noemi!”.
20 Quibus ait: “Ne vocetis me Noemi (id est Pulchram), sed vocate me Mara (hoc est Amaram), quia valde me amaritudine replevit Omnipotens.
21 Egressa sum plena, et vacuam reduxit me Dominus; cur igitur vocatis me Noemi, quam humiliavit Dominus, et afflixit Omnipotens? ”.
22 Venit ergo Noemi cum Ruth Moabitide nuru sua de terra peregrinationis suae ac reversa est in Bethlehem, quando hordea metere incipiebant.

2
1 Erat autem Noemi consangui neus viri sui homo potens et for tis nomine Booz.
2 Dixitque Ruth Moabitis ad socrum suam: “ Si permittis, vadam in agrum et colligam spicas, quae fugerint manus metentium, ubicumque clementis in me patris familias repperero gratiam”. Cui illa respondit: “ Vade, filia mea ”.
3 Abiit itaque et colligebat spicas post terga metentium. Accidit autem ut ager ille haberet dominum nomine Booz, qui erat de cognatione Elimelech.
4 Et ecce ipse veniebat de Bethlehem dixitque messoribus: “Dominus vobiscum”. Qui responderunt ei: “ Benedicat tibi Dominus ”.
5 Dixitque Booz iuveni, qui messoribus praeerat: “ Cuius est haec puella? ”.
6 Qui respondit: “ Haec est Moabitis, quae venit cum Noemi de regione Moabitide
7 et rogavit, ut spicas colligeret remanentes sequens messorum vestigia; et de mane usque nunc stat in agro et nunc tantum ad momentum requievit ”.
8 Et ait Booz ad Ruth: “ Audi, filia: ne vadas ad colligendum in alterum agrum nec recedas ab hoc loco, sed iungere puellis meis.
9 Vide et, ubi messuerint, sequere eas; mandavi enim pueris, ut nemo tibi molestus sit; sed, si sitieris, vade ad sarcinulas et bibe de aqua, quam pueri hauserint ”.
10 Quae cadens in faciem suam et adorans super terram dixit ad eum: “ Unde mihi hoc, ut invenirem gratiam ante oculos tuos, et nosse me dignareris peregrinam mulierem? ”.
11 Cui ille respondit: “ Nuntiata sunt mihi omnia, quae feceris socrui tuae post mortem viri tui et quod dereliqueris parentes tuos et terram, in qua nata es, et veneris ad populum, quem ante nesciebas.
12 Reddat tibi Dominus pro opere tuo, et plenam mercedem recipias a Domino, Deo Israel, ad quem venisti et sub cuius confugisti alas ”.
13 Quae ait: “ Inveniam gratiam ante oculos tuos, domine mi, qui consolatus es me et locutus es ad cor ancillae tuae, quae non sum similis unius puellarum tuarum ”.
14 Dixitque ad eam Booz hora vescendi: “Veni huc et comede panem et intinge buccellam tuam in aceto ”. Sedit itaque ad messorum latus, et porrexit ei polentam, comeditque et saturata est et tulit reliquias.
15 Atque inde surrexit, ut spicas ex more colligeret. Praecepit autem Booz pueris suis dicens: “Etiam inter manipulos colligat, ne prohibeatis eam;
16 quin et de fasciculis spicas proicite et remanere permittite, ut colligat, et colligentem nemo corripiat ”.
17 Collegit ergo in agro usque ad vesperam; et, quae collegerat virga excutiens, invenit hordei quasi ephi mensuram (id est tres modios).
18 Quos portans reversa est in civitatem et ostendit socrui suae, quae collegerat; insuper protulit et dedit ei de reliquiis cibi sui, quo saturata fuerat.
19 Dixitque ei socrus: “ Ubi hodie collegisti et ubi fecisti opus? Sit benedictus, qui misertus est tui! ”. Indicavitque ei apud quem esset operata et dixit: “ Nomen viri est Booz ”.
20 Cui respondit Noemi: “ Benedictus sit a Domino, quia non subtraxit gratiam suam nec vivis nec mortuis! ”. Rursumque ait: “ Propinquus noster est homo ex eis, qui pro nobis ius redemptionis habent ”.
21 Et Ruth: “ Hoc quoque, inquit, praecepit mihi, ut tamdiu messoribus eius iungerer, donec omnes segetes meterentur ”.
22 Cui dixit socrus: “ Melius est, filia mea, ut cum puellis eius exeas ad metendum, ne in alieno agro quispiam tibi molestus sit ”.
23 Iuncta est itaque puellis Booz usque ad finem messis hordei et tritici; et mansit cum socru sua.

3
1 Et dixit ad eam Noemi socrus sua: “ Filia mea, quaeram tibi requiem et providebo, ut bene sit tibi.
2 Booz propinquus noster, cuius puellis in agro iuncta eras, ecce ipse hac nocte aream hordei ventilat.
3 Lavare igitur, ungere et induere pallio tuo ac descende in aream; non te videat homo, donec esum potumque finierit.
4 Quando autem ierit ad dormiendum, nota locum, in quo dormiat; veniesque et discooperies pallium, quo operitur a parte pedum, et ibi iacebis. Ipse autem dicet tibi quid agere debeas ”.
5 Quae respondit: “ Quidquid praeceperis, faciam ”.
6 Descenditque in aream et fecit omnia, quae sibi imperaverat socrus.
7 Cumque comedisset Booz et bibisset et factus esset hilarior issetque ad dormiendum in extrema parte acervi manipulorum, venit abscondite et, discooperto a pedibus eius pallio, se proiecit.
8 Et ecce, nocte iam media, expavit homo et erexit se viditque mulierem iacentem ad pedes suos.
9 Et ait illi: “ Quae es? ”. Illaque respondit: “ Ego sum Ruth ancilla tua. Expande pallium tuum super famulam tuam, quia tibi est ius redemptionis ”.
10 Et ille: “ Benedicta, inquit, es a Domino, filia; et priorem pietatem posteriore superasti, quia non es secuta iuvenes pauperes sive divites.
11 Noli ergo metuere, sed, quidquid dixeris mihi, faciam tibi; scit enim omnis populus, qui habitat intra portas urbis meae, mulierem te esse fortem.
12 Nec abnuo me propinquum, sed est alius me propinquior.
13 Quiesce hac nocte et, facto mane, si te voluerit propinquitatis iure suscipere, bene, suscipiat; sin autem ille noluerit, vivit Dominus, ego te absque ulla dubitatione suscipiam! Dormi usque mane ”.
14 Dormivit itaque ad pedes eius usque ad noctis abscessum. Surrexitque, antequam homines se cognoscerent mutuo, et dixit Booz: “ Cave, ne quis noverit quod huc veneris ”.
15 Et rursum: “ Expande, inquit, palliolum tuum, quo operiris, et tene utraque manu ”. Qua extendente et tenente, mensus est sex modios hordei et posuit super eam; quae portans ingressa est civitatem
16 et venit ad socrum suam. Quae dixit ei: “ Quid egisti, filia? ”. Narravitque ei omnia, quae sibi fecisset homo,
17 et ait: “ Ecce sex modios hordei dedit mihi et ait: “ Nolo vacuam te reverti ad socrum tuam ”.
18 Dixitque Noemi: “ Exspecta, filia, donec videamus quem res exitum habeat; neque enim cessabit homo, nisi compleverit hodie, quod locutus est ”.

4
1 Ascendit ergo Booz ad portam et sedit ibi. Cumque vidisset propinquum praeterire, de quo locutus erat, dixit ad eum: “ Declina paulisper et sede hic ”, vocans eum nomine suo. Qui divertit et sedit.
2 Tollens autem Booz decem viros de senioribus civitatis dixit ad eos: “ Sedete hic ”.
3 Quibus sedentibus, locutus est ad propinquum: “ Partem agri fratris nostri Elimelech vendit Noemi, quae reversa est de regione Moabitide.
4 Quod audire te volui et tibi dicere: Coram cunctis sedentibus et maioribus natu de populo meo, si vis possidere iure propinquitatis, eme et posside; sin autem tibi displicet, hoc ipsum indica mihi, ut sciam quid facere debeam. Nullus est enim propinquus, excepto te, qui prior es, et me, qui secundus sum ”. At ille respondit: “ Ego agrum emam ”.
5 Cui dixit Booz: “ Quando emeris agrum de manu Noemi, Ruth quoque Moabitidem, quae uxor defuncti fuit, debes accipere, ut suscites nomen defuncti propinqui tui in hereditate sua ”.
6 Qui respondit: “ Cedo iure propinquitatis; neque enim possessionem familiae meae delere debeo. Tu meo utere privilegio, quo me libenter carere profiteor ”.
7 Hic autem erat mos antiquitus in Israel pro redemptione et commutatione: ut esset firma concessio, solvebat homo calceamentum suum et dabat proximo suo. Hoc erat testimonium cessionis in Israel.
8 Dixit ergo propinquus ad Booz: “ Eme tibi ”. Et solvit calceamentum suum de pede suo.
9 Et Booz maioribus natu et universo populo: “ Testes, inquit, vos estis hodie quod acquisierim omnia, quae fuerunt Elimelech et Chelion et Mahalon, tradente Noemi,
10 et etiam Ruth Moabitidem uxorem Mahalon in coniugium sumpserim, ut suscitem nomen defuncti in hereditate sua, ne vocabulum eius de fratribus suis et de porta loci sui deleatur. Vos, inquam, huius rei hodie testes estis ”.
11 Respondit omnis populus, qui erat in porta, et maiores natu: “ Nos testes sumus; faciat Dominus hanc mulierem, quae ingreditur domum tuam, sicut Rachel et Liam, quae aedificaverunt ambae domum Israel.
Fortiter age in Ephratha
et fac tibi celebre nomen in Bethlehem!
12 Fiatque domus tua sicut domus Phares, quem Thamar peperit Iudae, de semine, quod dederit Dominus tibi ex hac puella! ”.
13 Tulit itaque Booz Ruth et accepit uxorem; ingressusque est ad eam, et dedit illi Dominus, ut conciperet et pareret filium.
14 Dixeruntque mulieres ad Noemi: “ Benedictus Dominus, qui non est passus, ut deficeret tibi hodie, qui redimit familiam tuam, et vocetur nomen eius in Israel
15 et consoletur animam tuam et enutriat senectutem; de nuru enim tua natus est, quae te diligit et multo tibi est melior quam septem filii ”.
16 Susceptumque Noemi puerum posuit in sinu suo et gerulae officio fungebatur.
17 Vicinae autem mulieres congratulantes ei et dicentes: “ Natus est filius Noemi! ”, vocaverunt nomen eius Obed. Hic est pater Isai patris David.
18 Hae sunt generationes Phares: Phares genuit Esrom,
19 Esrom genuit Aram, Aram genuit Aminadab,
20 Aminadab genuit Naasson, Naasson genuit Salmon,
21 Salmon genuit Booz, Booz genuit Obed,
22 Obed genuit Iesse, Iesse genuit David.

somnium Scipionis

2010-03-19T16:36:00.006+01:00

M. TVLLI CICERONIS DE RE PVBLICA LIBER SEXTVS

(9) Scipio: "Cum in Africam venissem M.' Manilio consule ad quartam legionem tribunus, ut scitis, militum, nihil mihi fuit potius, quam ut Masinissam convenirem regem, familiae nostrae iustis de causis amicissimum.
Habiendo llegado a África durante el consulado de M. Manilio como tribuno de los soldados de la cuarta legión, como sabéis, nada hice antes que reunirme con el rey Masinisa, íntimo amigo de nuestra familia por justas causas.
Ad quem ut veni, complexus me senex collacrimavit aliquantoque post suspexit ad caelum et: 'Grates', inquit, 'tibi ago, summe Sol, vobisque, reliqui Caelites, quod, antequam ex hac vita migro, conspicio in meo regno et his tectis P. Cornelium Scipionem, cuius ego nomine ipso recreor; ita numquam ex animo meo discedit illius optimi atque invictissimi viri memoria.'
Cuando llegué a su casa, el anciano, mientras me abrazaba, se bañó en lágrimas y algo después miró al cielo y dijo: "Te doy gracias, sumo sol, y a vosotros, demás divinidades celestes, porque antes de emigrar de esta vida, veo en mi reino y en esta casa a P. Cornelio Escipión, con cuyo mismo nombre vuelvo a la vida; de tal manera nunca de mi espíritu se aparta la memoria de aquel excelente e invictísimo varón".
Deinde ego illum de suo regno, ille me de nostra re publica percontatus est, multisque verbis ultro citroque habitis ille nobis consumptus est dies.
Después le pregunté sobre su reino y él sobre nuestra república, y teniendo lugar una larga conversación sobre esto y aquello aquel día se nos consumió.
(10) Post autem apparatu regio accepti sermonem in multam noctem produximus, cum senex nihil nisi de Africano loqueretur omniaque eius non facta solum, sed etiam dicta meminisset. Deinde, ut cubitum discessimus, me et de via fessum, et qui ad multam noctem vigilassem, artior, quam solebat, somnus complexus est.
Y después que acogidos con aparato regio mantuvimos la conversación hasta muy entrada la noche, no hablándome el anciano sino del Africano y rememorando no solo sus hechos sino también sus palabras. Después, cuando nos marchamos a dormir cansado del camino y de haber estado en vela hasta entrada la noche, un sueño más profundo del que acostumbraba me abrazó.
Hic mihi—credo equidem ex hoc, quod eramus locuti; fit enim fere, ut cogitationes sermonesque nostri pariant aliquid in somno tale, quale de Homero scribit Ennius, de quo videlicet saepissime vigilans solebat cogitare et loqui—Africanus se ostendit ea forma, quae mihi ex imagine eius quam ex ipso erat notior; quem ubi agnovi, equidem cohorrui, sed ille: 'Ades,' inquit, 'animo et omitte timorem, Scipio, et, quae dicam, trade memoriae!
Este Africano -yo creo ciertamente a partir de lo que habíamos hablado; pues sucede casi que nuestros pensamientos y conversaciones producen algo semejante en el sueño, tal como escribe Ennio sobre Homero, de quien evidentemente con mucha frecuencia en vela solía pensar y hablar- se me muestra de tal forma que me era más conocido por su imagen que por él mismo; a quien cuando le reconocí, yo mismo me quedé horrorizado, pero él dijo: "Mantente en tu ánimo y abandona el temor, Escipión, y guarda en la memoria lo que te voy a decir.
(11) Videsne illam urbem, quae parere populo Romano coacta per me renovat pristina bella nec potest quiescere?' Ostendebat autem Carthaginem de excelso et pleno stellarum, illustri et claro quodam loco. 'Ad quam tu oppugnandam nunc venis paene miles.
¿Ves aquella ciudad que obligada a someterse al pueblo romano por mí renueva las antiguas guerras y no puede descansar? Y mostraba Cartago desde un lugar elevado y lleno de estrellas, iluminado y brillante. "Para atacarla ahora vienes casi como soldado.
Hanc hoc biennio consul evertes, eritque cognomen id tibi per te partum, quod habes adhuc a nobis hereditarium. Cum autem Carthaginem deleveris, triumphum egeris censorque fueris et obieris legatus Aegyptum, Syriam, Asiam, Graeciam, deligere iterum consul absens bellumque maximum conficies, Numantiam exscindes. Sed cum eris curru in Capitolium invectus, offendes rem publicam consiliis perturbatam nepotis mei.
Destruirás esta ciudad en este bienio de tu consulado, y tendrás este apodo nacido para ti, el que tienes hasta ahora como herencia nuestra. Y cuando hayas destruido Cartago, hayas dirigido un triunfo y hayas sido censor y hayas marchado como legado a Egipto, Siria, Asia, Grecia, de nuevo serás designado cónsul en tu ausencia y acometerás la guerra más grande, partirás Numancia. Pero cuando seas transportado en carro hasta el Capitolio, defenderás al estado perturbado por los planes de mi sobrino.
(12) Hic tu, Africane, ostendas oportebit patriae lumen animi, ingenii consiliique tui. Sed eius temporis ancipitem video quasi fatorum viam.
Aquí tú, Africano, convendrá que muestres a la patria la luz de tu espíritu, de tu ingenio y de tu consejo. Pero veo la vacilación de aquel tiempo como la vía de los hados.
Nam cum aetas tua septenos octiens solis anfractus reditusque converterit duoque hi numeri, quorum uterque plenus alter altera de causa habetur, circuitu naturali summam tibi fatalem confecerint, in te unum atque in tuum nomen se tota convertet civitas;

Pues cuando tu vida haya dado 56 veces las idas y venidas del sol y estos dos números, de los que uno y otro se consideran plenos uno por una causa y el otro por otra, te hayan ocasionado el sumo mal en su circuito natural, hacia ti solo y hacia tu nombre la ciudad entera se volverá.

te senatus, te omnes boni, te socii, te Latini intuebuntur; tu eris unus, in quo nitatur civitatis salus, ac, ne multa, dictator rem publicam constituas oportet, si impias propinquorum manus effugeris.'"

sobre ti pondrán sus ojos el senado, sobre ti todos los buenos, sobre ti los aliados, sobre ti los latinos; tú serás el único, en quien se apoya la salvación de la ciudad, y, para no decir mucho, conviene que como dictador establezcas la república, si huyes de las manos impías de los que te rodean.
Hic cum exclamasset Laelius ingemuissentque vehementius ceteri: "St! Quaeso", inquit, "Ne me ex somno excitetis et parumper audite cetera!
Entonces habiendo gritado Lelio y aullado fuertemente los demás: "¡Chsss! por favor", dijo, "¡no me despertéis del sueño y oíd un poco lo demás!
(13) 'Sed quo sis, Africane, alacrior ad tutandam rem publicam, sic habeto, omnibus, qui patriam conservaverint, adiuverint, auxerint, certum esse in caelo definitum locum, ubi beati aevo sempiterno fruantur;
"Pero para que seas, Africano, más incisivo en la protección del estado, mantente así, con todos los que han salvado a la patria, la han ayudado, la han incrementado, que haya un seguro y definido lugar en el cielo, donde felices disfruten por la eternidad;
nihil est enim illi principi deo, qui omnem mundum regit, quod quidem in terris fiat, acceptius quam concilia coetusque hominum iure sociati, quae 'civitates' appellantur; harum rectores et conservatores hinc profecti huc revertuntur.'
pues nada hay para aquel principal dios que rige todo el mundo, lo que realmente se hace en la tierra, más agradable que las asambleas y las comunidades humanas asociadas por el derecho que se llaman ciudades; sus rectores y salvadores habiendo salido de aquí vuelven acá.
(14) Hic ego, etsi eram perterritus non tam mortis metu quam insidiarum a meis, quaesivi tamen, viveretne ipse et Paulus pater et alii, quos nos exstinctos arbitraremur.
Entonces yo, aunque estaba aterrorizado no tanto por el miedo a la muerte como por las insidias de los míos, pregunté sin embargo si vivía él mismo y Pablo mi padre y otros que pensábamos que habían desaparecido.
'Immo vero', inquit, 'hi vivunt, qui e corporum vinculis tamquam e carcere evolaverunt, vestra vero, quae dicitur, vita mors est. Quin tu aspicis ad te venientem Paulum patrem?' Quem ut vidi, equidem vim lacrimarum profudi, ille autem me complexus atque osculans flere prohibebat.
"Claro que sí", dijo, "estos viven, que han volado de las ataduras corporales como de una cárcel, verdaderamente la que se llama vuestra vida es la muerte. ¿Es que no ves a tu padre Paulo viniendo hacia ti?". Cuando lo vi, derramé lágrimas con violencia, pero él abrazándome y besándome me impedía llorar.
(15) Atque ut ego primum fletu represso loqui posse coepi: 'Quaeso', inquam, 'pater sanctissime atque optime, quoniam haec est vita, ut Africanum audio dicere, quid moror in terris? Quin huc ad vos venire propero?' 'Non est ita,' inquit ille.
Y en cuanto yo reprimiendo el llanto empecé a poder hablar dije: "Por favor, padre santísimo y excelente, ya que esta es la vida, como oigo que dice Africano, ¿por qué me retraso en la tierra? ¿Por qué no me apresuro a llegar ahí hasta vosotros?" "No se trata de eso", arguyó él.
'Nisi enim deus is, cuius hoc templum est omne, quod conspicis, istis te corporis custodiis liberaverit, huc tibi aditus patere non potest.
Pues si aquel dios, de quien es todo este templo que ves, no te libera de esas custodias del cuerpo, no puede mostrársete la entrada aquí.
Homines enim sunt hac lege generati, qui tuerentur illum globum, quem in hoc templo medium vides, quae terra dicitur, iisque animus datus est ex illis sempiternis ignibus, quae sidera et stellas vocatis, quae globosae et rotundae, divinis animatae mentibus, circulos suos orbesque conficiunt celeritate mirabili.

Pues los hombres son engendrados por esta ley, para proteger aquel globo, que ves en medio de este templo, que se llama tierra, y a ellos les es entregado un espíritu de aquellos fuegos eternos que llamáis astros y estrellas, con forma de globo y de rueda, animadas por las mentes divinas, hacen sus círculos y órbitas con una rapidez admirable.

Quare et tibi, Publi, et piis omnibus retinendus animus est in custodia corporis nec iniussu eius, a quo ille est vobis datus, ex hominum vita migrandum est, ne munus humanum assignatum a deo defugisse videamini. (16) Sed sic, Scipio, ut avus hic tuus, ut ego, qui te genui, iustitiam cole et pietatem, quae cum magna in parentibus et propinquis tum in patria maxima est; ea vita via est in caelum et in hunc coetum eorum, qui iam vixerunt et corpore laxati illum incolunt locum, quem vides.' Erat autem is splendidissimo candore inter flammas circus elucens. 'Quem vos, ut a Graiis accepistis, orbem lacteum nuncupatis.' Ex quo omnia mihi contemplanti praeclara cetera et mirabilia videbantur. Erant autem eae stellae, quas numquam ex hoc loco vidimus, et eae magnitudines omnium, quas esse numquam suspicati sumus; ex quibus erat ea minima, quae ultima a caelo, citima a terris luce lucebat aliena. Stellarum autem globi terrae magnitudinem facile vincebant. Iam ipsa terra ita mihi parva visa est, ut me imperii nostri, quo quasi punctum eius attingimus, paeniteret.
(17) Quam cum magis intuerer: 'Quaeso,' inquit Africanus, 'quousque humi defixa tua mens erit? Nonne aspicis, quae in templa veneris? Novem tibi orbibus vel potius globis conexa sunt omnia, quorum unus est caelestis, extimus, qui reliquos omnes complectitur, summus ipse deus arcens et continens ceteros; in quo sunt infixi illi, qui volvuntur, stellarum cursus sempiterni. Cui subiecti sunt septem, qui versantur retro contrario motu atque caelum. Ex quibus summum globum possidet illa, quam in terris Saturniam nominant. Deinde est hominum generi prosperus et salutaris ille fulgor, qui dicitur Iovis; tum rutilus horribilisque terris, quem Martium dicitis; deinde subter mediam fere regionem Sol obtinet, dux et princeps et moderator luminum reliquorum, mens mundi et temperatio, tanta magnitudine, ut cuncta sua luce lustret et compleat. Hunc ut comites consequuntur Veneris alter, alter Mercurii cursus, in infimoque orbe Luna radiis solis accensa convertitur. Infra autem iam nihil est nisi mortale et caducum praeter animos munere deorum hominum generi datos; supra Lunam sunt aeterna omnia. Nam ea, quae est media et nona, Tellus, neque movetur et infima est, et in eam feruntur omnia nutu suo pondera.'
(18) Quae cum intuerer stupens, ut me recepi: 'Quid hic?' inquam, 'quis est, qui complet aures, tantus et tam dulcis sonus?' 'Hic est,' inquit, 'ille, qui intervallis disiunctus imparibus, sed tamen pro rata parte distinctis, impulsu et motu ipsorum orbium efficitur et acuta cum gravibus temperans varios aequabiliter concentus efficit; nec enim silentio tanti motus incitari possunt, et natura fert, ut extrema ex altera parte graviter, ex altera autem acute sonent. Quam ob causam summus ille caeli stellifer cursus, cuius conversio est concitatior, acuto et excitato movetur sono, gravissimo autem hic lunaris atque infimus; nam terra nona immobilis manens una sede semper haeret complexa medium mundi locum. Illi autem octo cursus, in quibus eadem vis est duorum, septem efficiunt distinctos intervallis sonos, qui numerus rerum omnium fere nodus est; quod docti homines nervis imitati atque cantibus aperuerunt sibi reditum in hunc locum, sicut alii, qui praestantibus ingeniis in vita humana divina studia coluerunt. (19) Hoc sonitu oppletae aures hominum obsurduerunt; nec est ullus hebetior sensus in vobis, sicut, ubi Nilus ad illa, quae Catadupa nominantur, praecipitat ex altissimis montibus, ea gens, quae illum locum accolit, propter magnitudinem sonitus sensu audiendi caret. Hic vero tantus est totius mundi incitatissima conversione sonitus, ut eum aures hominum capere non possint, sicut intueri solem adversum nequitis, eiusque radiis acies vestra sensusque vincitur.'
Haec ego admirans referebam tamen oculos ad terram identidem.
(20) Tum Africanus: 'Sentio,' inquit, 'te sedem etiam nunc hominum ac domum contemplari; quae si tibi parva, ut est, ita videtur, haec caelestia semper spectato, illa humana contemnito! Tu enim quam celebritatem sermonis hominum aut quam expetendam consequi gloriam potes? Vides habitari in terra raris et angustis in locis et in ipsis quasi maculis, ubi habitatur, vastas solitudines interiectas eosque, qui incolunt terram, non modo interruptos ita esse, ut nihil inter ipsos ab aliis ad alios manare possit, sed partim obliquos, partim transversos, partim etiam adversos stare vobis; a quibus exspectare gloriam certe nullam potestis.
(21) Cernis autem eandem terram quasi quibusdam redimitam et circumdatam cingulis, e quibus duos maxime inter se diversos et caeli verticibus ipsis ex utraque parte subnixos obriguisse pruina vides, medium autem illum et maximum solis ardore torreri. Duo sunt habitabiles, quorum australis ille, in quo, qui insistunt, adversa vobis urgent vestigia, nihil ad vestrum genus; hic autem alter subiectus aquiloni, quem incolitis, cerne quam tenui vos parte contingat! Omnis enim terra, quae colitur a vobis, angustata verticibus, lateribus latior, parva quaedam insula est circumfusa illo mari, quod 'Atlanticum', quod 'magnum', quem 'Oceanum' appellatis in terris; qui tamen tanto nomine quam sit parvus, vides. (22) Ex his ipsis cultis notisque terris num aut tuum aut cuiusquam nostrum nomen vel Caucasum hunc, quem cernis, transcendere potuit vel illum Gangem tranatare? Quis in reliquis orientis aut obeuntis solis ultimis aut aquilonis austrive partibus tuum nomen audiet? Quibus amputatis cernis profecto, quantis in angustiis vestra se gloria dilatari velit. Ipsi autem, qui de nobis loquuntur, quam loquentur diu?
(23) Quin etiam si cupiat proles illa futurorum hominum deinceps laudes unius cuiusque nostrum a patribus acceptas posteris prodere, tamen propter eluviones exustionesque terrarum, quas accidere tempore certo necesse est, non modo non aeternam, sed ne diuturnam quidem gloriam assequi possumus. Quid autem interest ab iis, qui postea nascentur, sermonem fore de te, cum ab iis nullus fuerit, qui ante nati sunt—(24) qui nec pauciores et certe meliores fuerunt viri—praesertim cum apud eos ipsos, a quibus audiri nomen nostrum potest, nemo unius anni memoriam consequi possit. Homines enim populariter annum tantummodo solis, id est unius astri, reditu metiuntur; cum autem ad idem, unde semel profecta sunt, cuncta astra redierint eandemque totius caeli discriptionem longis intervallis rettulerint, tum ille vere vertens annus appellari potest; in quo vix dicere audeo, quam multa hominum saecula teneantur. Namque ut olim deficere sol hominibus exstinguique visus est, cum Romuli animus haec ipsa in templa penetravit, quandoque ab eadem parte sol eodemque tempore iterum defecerit, tum signis omnibus ad principium stellisque revocatis expletum annum habeto; cuius quidem anni nondum vicesimam partem scito esse conversam.
(25) Quocirca si reditum in hunc locum desperaveris, in quo omnia sunt magnis et praestantibus viris, quanti tandem est ista hominum gloria, quae pertinere vix ad unius anni partem exiguam potest?
Igitur, alte spectare si voles atque hanc sedem et aeternam domum contueri, neque te sermonibus vulgi dederis nec in praemiis humanis spem posueris rerum tuarum! Suis te oportet illecebris ipsa virtus trahat ad verum decus; quid de te alii loquantur, ipsi videant! Sed loquentur tamen; sermo autem omnis ille et angustiis cingitur iis regionum, quas vides, nec umquam de ullo perennis fuit et obruitur hominum interitu et oblivione posteritatis exstinguitur.'
(26) Quae cum dixisset: 'Ego vero,' inquam, 'Africane, si quidem bene meritis de patria quasi limes ad caeli aditus patet, quamquam a pueritia vestigiis ingressus patris et tuis decori vestro non defui, nunc tamen tanto praemio eito enitar multo vigilantius.' Et ille: 'Tu vero enitere et sic habeto, non esse te mortalem, sed corpus hoc; nec enim tu is es, quem forma ista declarat, sed mens cuiusque is est quisque, non ea figura, quae digito demonstrari potest. Deum te igitur scito esse, si quidem est deus, qui viget, qui sentit, qui meminit, qui providet, qui tam regit et moderatur et movet id corpus, cui praepositus est, quam hunc mundum ille princeps deus, et ut mundum ex quadam parte mortalem ipse deus aeternus, sic fragile corpus animus sempiternus movet.
(27) Nam quod semper movetur, aeternum est. Quod autem motum affert alicui, quodque ipsum agitatur aliunde, quando finem habet motus, vivendi finem habeat necesse est. Solum igitur, quod se movet, quia numquam deseritur a se, numquam ne moveri quidem desinit. Quin etiam ceteris, quae moventur, hic fons, hoc principium est movendi. Principii autem nulla est origo; nam ex principio oriuntur omnia, ipsum autem nulla ex re alia nasci potest; nec enim esset id principium, quod gigneretur aliunde. Quodsi numquam oritur, ne occidit quidem umquam. Nam principium exstinctum nec ipsum ab alio renascetur nec ex se aliud creabit, si quidem necesse est a principio oriri omnia. Ita fit, ut motus principium ex eo sit, quod ipsum a se movetur. Id autem nec nasci potest nec mori; vel concidat omne caelum omnisque natura et consistat necesse est nec vim ullam nanciscatur, qua a primo impulsa moveatur. (28) Cum pateat igitur aeternum id esse, quod a se ipso moveatur, quis est, qui hanc naturam animis esse tributam neget? Inanimum est enim omne, quod pulsu agitatur externo; quod autem est animal, id motu cietur interno et suo; nam haec est propria natura animi atque vis. Quae si est una ex omnibus, quae sese moveat, neque nata certe est et aeterna est.
(29) Hanc tu exerce optimis in rebus! Sunt autem optimae curae de salute patriae; quibus agitatus et exercitatus animus velocius in hanc sedem et domum suam pervolabit; idque ocius faciet, si iam tum, cum erit inclusus in corpore, eminebit foras et ea, quae extra erunt, contemplans quam maxime se a corpore abstrahet. Namque eorum animi, qui se corporis voluptatibus dediderunt earumque se quasi ministros praebuerunt impulsuque libidinum voluptatibus oboedientium deorum et hominum iura violaverunt, corporibus elapsi circum terram ipsam volutantur nec hunc in locum nisi multis exagitati saeculis revertuntur.'
Ille discessit; ego somno solutus sum."

2010-01-04T18:48:00.003+01:00

Ecloga quarta
Saeculi novi interpretatio.

Sicelides Musae, paulo maiora canamus!
non omnis arbusta iuvant humilesque myricae;
si canimus silvas, silvae sint consule dignae.

¡Musas sicilianas, cantemos cosas de más envergadura!
No a todos les gustan los arbustos y los humildes
arbustos; si cantamos los bosques, que sean bosques dignos de un cónsul.

Ultima Cumaei venit iam carminis aetas;

ya llega la última edad del cumeo.

(El cumeo es Apolo. De Cumas porque allí estaba uno de sus famosos oráculos).

5
magnus ab integro saeclorum nascitur ordo.
iam redit et Virgo, redeunt Saturnia regna;
iam nova progenies caelo demittitur alto.
tu modo nascenti puero, quo ferrea primum
desinet ac toto surget gens aurea mundo,
10
casta fave Lucina: tuus iam regnat Apollo.

Teque adeo decus hoc aevi, te consule, inibit,
Pollio, et incipient magni procedere menses;
te duce, si qua manent sceleris vestigia nostri,
inrita perpetua solvent formidine terras.
15
ille deum vitam accipiet divisque videbit
permixtos heroas et ipse videbitur illis
pacatumque reget patriis virtutibus orbem.

At tibi prima, puer, nullo munuscula cultu
errantis hederas passim cum baccare tellus
20
mixtaque ridenti colocasia fundet acantho.
ipsae lacte domum referent distenta capellae
ubera nec magnos metuent armenta leones;
ipsa tibi blandos fundent cunabula flores.
occidet et serpens et fallax herba veneni
25
occidet; Assyrium vulgo nascetur amomum.

At simul heroum laudes et facta parentis
iam legere et quae sit poteris cognoscere virtus,
molli paulatim flavescet campus arista
incultisque rubens pendebit sentibus uva
30
et durae quercus sudabunt roscida mella.

Pauca tamen suberunt priscae vestigia fraudis,
quae temptare Thetim ratibus, quae cingere muris
oppida, quae iubeant telluri infindere sulcos.
alter erit tum Tiphys et altera quae vehat Argo
35
delectos heroas; erunt etiam altera bella
atque iterum ad Troiam magnus mittetur Achilles.

Hinc, ubi iam firmata virum te fecerit aetas,
cedet et ipse mari vector nec nautica pinus
mutabit merces: omnis feret omnia tellus.
40
non rastros patietur humus, non vinea falcem;
robustus quoque iam tauris iuga solvet arator;
nec varios discet mentiri lana colores,
ipse sed in pratis aries iam suave rubenti
murice, iam croceo mutabit vellera luto,
45
sponte sua sandyx pascentis vestiet agnos.

«Talia saecla» suis dixerunt «currite» fusis
concordes stabili fatorum numine Parcae.
adgredere o magnos - aderit iam tempus - honores,
cara deum suboles, magnum Iovis incrementum!
50
aspice convexo nutantem pondere mundum,
terrasque tractusque maris caelumque profundum,
aspice, venturo laetantur ut omnia saeclo!
o mihi tum longae maneat pars ultima vitae,
spiritus et quantum sat erit tua dicere facta:
55
non me carminibus vincat nec Thracius Orpheus
nec Linus, huic mater quamvis atque huic pater adsit,
Orphei Calliopea, Lino formosus Apollo.
Pan etiam, Arcadia mecum si iudice certet,
Pan etiam Arcadia dicat se iudice victum.

60
Incipe, parve puer, risu cognoscere matrem:
matri longa decem tulerunt fastidia menses.
incipe, parve puer: qui non risere parenti,
nec deus hunc mensa, dea nec dignata cubili est.

LIBER PRIMUS MACCABAEORUM

2009-12-25T19:18:00.001+01:00

1
1 Et factum est, postquam percussit Alexander Philippi Macedo, qui prius regnavit in Graecia, egressus de terra Cetthim, Darium regem Persarum et Medorum,
2 constituit proelia multa et obtinuit munitiones et interfecit reges terrae;
3 et pertransiit usque ad fines terrae et accepit spolia multitudinis gentium, et siluit terra in conspectu eius, et exaltatum est et elevatum est cor eius.

Y sucedió que después que golpeó a Darío rey de los persas y los medos, Alejandro de Filipo el macedonio, quién (fue) el primero (que) reinó en Grecia [porque antes no había reyes, sino ciudades-estado], habiendo partido de la tierra de Cetthim, planeó muchas batallas y se apoderó de fortificaciones y mató a los reyes de la tierra; y atravesó hasta los límites de la tierra y aceptó los despojos de una multitud de naciones, y enmudeció la tierra en su presencia, y se enardeció y se enalteció su corazón.

4 Et congregavit virtutem fortem nimis et obtinuit regiones gentium et tyrannos, et facti sunt illi in tributum.
5 Et post haec decidit in lectum et cognovit quia moreretur;
6 et vocavit pueros suos nobiles, qui secum erant nutriti a iuventute, et divisit illis regnum suum, cum adhuc viveret.
7 Et regnavit Alexander annis duodecim et mortuus est.

Y reunió un enormé poder y se apoderó de las regiones de las naciones y de los tiranos, y se convertieron en tributarios suyos. Y tras esto cayó en cama y supo que moriría; y llamó a sus siervos nobles, que estaban consigo alimentados desde la juventud, y dividió entre ellos su reino, cuando todavía vivía. Y reinó Alejandro doce años y murió.

8 Et obtinuerunt pueri eius regnum, unusquisque in loco suo;
9 et imposuerunt omnes sibi diademata post mortem eius, et filii eorum post eos annis multis. Et multiplicata sunt mala in terra.
10 Et exiit ex eis radix peccatrix, Antiochus Epiphanes filius Antiochi regis, qui fuerat Romae obses, et regnavit in anno centesimo tricesimo septimo regni Graecorum.

Y se apoderaron sus ministros del reino, cada uno en su lugar; y se impusieron todos a sí mismos las diademas tras su muerte, y sus hijos después de ellos durante muchos años. Y se multiplicaron los males en la tierra. Y salió de ellos una raíz pecadora, Antíoco Epífanes hijo del rey Antíoco, que había sido rehén de Roma, y reinó en el año 307 del reino de los griegos.

11 In diebus illis exierunt ex Israel filii iniqui et suaserunt multis dicentes: “ Eamus et disponamus testamentum cum gentibus, quae circa nos sunt, quia, ex quo recessimus ab eis, invenerunt nos multa mala ”.
12 Et bonus visus est sermo in oculis eorum;
13 et destinaverunt aliqui de populo et abierunt ad regem, et dedit illis potestatem, ut facerent iustitias gentium.

En aquellos días surgieron de Israel unos hijos inicuos y persuadieron a muchos diciendo: "Vayamos y dispongamos un tratado con los gentiles, que están a nuestro alrededor, porque, desde que nos apartamos de ellos, nos han sobrevenido muchos males". Y pareció bien el discurso a sus ojos.

14 Et aedificaverunt gymnasium in Hierosolymis secundum leges nationum;
15 et fecerunt sibi praeputia et recesserunt a testamento sancto et iuncti sunt nationibus et venumdati sunt, ut facerent malum.
16 Et paratum est regnum in conspectu Antiochi, et coepit regnare in terra Aegypti, ut regnaret super duo regna.
17 Et intravit in Aegyptum in multitudine gravi, in curribus et elephantis et equitibus et navium multitudine;
18 et constituit bellum adversus Ptolemaeum regem Aegypti, et veritus est Ptolemaeus a facie eius et fugit, et ceciderunt vulnerati multi.
19 Et comprehenderunt civitates munitas in terra Aegypti, et accepit spolia terrae Aegypti.
20 Et reversus est Antiochus, postquam percussit Aegyptum in centesimo et quadragesimo tertio anno, et ascendit ad Israel et ad Hierosolyma in multitudine gravi
21 et intravit in sanctificationem cum superbia et accepit altare aureum et candelabrum luminis et universa vasa eius
22 et mensam propositionis et libatoria et phialas et pateras aureas et velum et coronas et ornamentum aureum, quod in facie templi erat; et comminuit omnia.
23 Et accepit argentum et aurum et vasa concupiscibilia et accepit thesauros occultos, quos invenit;
24 et, sublatis omnibus, abiit in terram suam et fecit caedem hominum et locutus est superbia magna.
25 Et factus est planctus magnus in Israel et in omni loco eorum;
26 et ingemuerunt principes et seniores, virgines et iuvenes infirmati sunt, et speciositas mulierum immutata est,
27 omnis maritus sumpsit lamentum, et, quae sedebat in toro maritali, lugebat;
28 et commota est terra super habitantes in ea, et universa domus Iacob induit confusionem.
29 Et post duos annos dierum misit rex principem tributorum in civitates Iudae et venit Ierusalem cum turba magna;
30 et locutus est ad eos verba pacifica in dolo, et crediderunt ei. Et irruit super civitatem repente et percussit eam plaga magna et perdidit populum multum ex Israel.
31 Et accepit spolia civitatis et succendit eam igne et destruxit domos eius et muros eius in circuitu;
32 et captivas duxerunt mulieres et natos et pecora possederunt.
33 Et aedificaverunt civitatem David muro magno et firmo et turribus firmis; et facta est illis in arcem.
34 Et posuerunt illic gentem peccatricem, viros iniquos, et convaluerunt in ea;
35 et posuerunt arma et escas et, congregatis spoliis Ierusalem, reposuerunt illic; et facti sunt in laqueum magnum.
36 Et factum est hoc ad insidias sanctificationi et in diabolum malum in Israel semper;
37 et effuderunt sanguinem innocentem per circuitum sanctificationis et contaminaverunt sanctificationem.
38 Et fugerunt habitatores Ierusalem propter eos, et facta est habitatio exterorum, et facta est extera semini suo; et nati eius reliquerunt eam.
39 Sanctificatio eius desolata est sicut solitudo, dies festi eius conversi sunt in luctum, sabbata eius in opprobrium, honor eius in nihilum.
40 Secundum gloriam eius multiplicata est ignominia eius, et sublimitas eius conversa est in luctum.
41 Et scripsit rex Antiochus omni regno suo, ut essent universi populus unus,
42 et relinqueret unusquisque legem suam. Et receperunt omnes gentes secundum verbum regis Antiochi;
43 et multi ex Israel consenserunt cultui eius et sacrificaverunt idolis et coinquinaverunt sabbatum.
44 Et misit rex libros per manus nuntiorum in Ierusalem et in civitates Iudae, ut sequerentur leges gentium terrae,
45 et prohibere holocausta et sacrificia et placationes fieri in templo Dei et contaminare sabbata et dies sollemnes
46 et polluere sancta et sanctos,
47 instruere aras et templa et idola et immolare porcina et pecora communia
48 et relinquere filios suos incircumcisos et polluere animas eorum in omni immundo et abominatione,
49 ita ut obliviscerentur legem et immutarent omnes iustificationes;
50 et, quicumque non fecerit secundum verbum regis Antiochi, morietur.
51 Secundum omnia verba haec scripsit omni regno suo et praeposuit consideratores super omnem populum et mandavit civitatibus Iudae immolare per civitatem et civitatem.
52 Et congregati sunt multi de populo ad eos, omnes, qui dereliquerant legem Domini, et fecerunt mala in terra;
53 et posuerunt Israel in abditis et in absconditis fugitivorum locis.
54 Die quinta decima mensis Casleu, quinto et quadragesimo et centesimo anno, aedificavit abominationem desolationis super altare; et per civitates Iudae in circuitu aedificaverunt aras
55 et ante ianuas domorum et in plateis sacrificabant.
56 Et libros legis, quos invenerunt, combusserunt igne scindentes eos;
57 et ubicumque inveniebatur apud aliquem liber testamenti, et si quis consentiebat legi, constitutio regis interficiebat eum.
58 In virtute sua faciebant haec Israeli, omnibus, qui inveniebantur in omni mense et mense in civitatibus.
59 Et quinta et vicesima die mensis sacrificabant super aram, quae erat super altare;
60 et mulieres, quae circumciderant filios suos, interficiebant secundum iussum
61 — et suspendebant infantes a cervicibus eorum — et domos eorum et eos, qui circumciderant illos.
62 Et multi in Israel obtinuerunt et confortati sunt apud se, ut non manducarent immunda,
63 et elegerunt mori, ut non polluerentur escis et non profanarent testamentum sanctum, et moriebantur.
64 Et facta est ira magna super Israel valde.

Cicerón: De natura deorum (liber primus 1-62)

2009-12-22T09:46:00.006+01:00

[1] Cum multae res in philosophia nequaquam satis adhuc explicatae sint, tum perdifficilis, Brute, quod tu minime ignoras, et perobscura quaestio est de natura deorum, quae et ad cognitionem animi pulcherrima est et ad moderandam religionem necessaria.

Aunque muchas cuestiones filosóficas no se han explicado bastante todavía de ninguna manera, Bruto, lo que tú no ignoras, con todo, es especialmente difícil y oscura la cuestión acerca de la naturaleza de los dioses, que no solo es preciosísima para el conocimiento del espíritu sino también necesaria para moderar la religión.

De qua [cum] tam variae sint doctissimorum hominum tamque discrepantes sententiae, magno argumento esse debeat [ea] causa, principium philosophiae ad h* scientiam, prudenterque Academici a rebus incertis adsensionem cohibuisse.

De la que. como hay tan variadas opiniones de los hombre más sabios y tan discrepantes, debe ser con un gran razonamiento por tal causa, el principio de la filosofía para esta ciencia, y prudentemente los académicos rechazaron un consenso a partir de cosas inciertas.

Quid est enim temeritate turpius aut quid tam temerarium tamque indignum sapientis gravitate atque constantia quam aut falsum sentire aut, quod non satis explorate perceptum sit et cognitum, sine ulla dubitatione defendere?

¿Qué cosa pues hay más torpe que la temeridad o qué tan temerario y tan indigno del sabio de carácter grave y constante que opinar en falso o defender sin duda alguna lo que se ha percibido y conocido sin suficiente investigación?

[2] Velut in hac quaestione plerique, quod maxime veri simile est et quo omnes +sese duce natura venimus, deos esse dixerunt, dubitare se Protagoras, nullos esse omnino Diagoras Melius et Theodorus Cyrenaicus putaverunt.

Como en esta cuestión la mayoría, porque especialmente es semejante a la verdad y adonde todos llegamos con la guía de la naturaleza, han dicho que los dioses existen, lo duda Protágoras, que no hay ninguno en absoluto lo pensaron Diagoras Melius y Teodoro de Cirene.

Qui vero deos esse dixerunt, tanta sunt in varietate et dissensione, ut eorum infinitum sit enumerare sententias.

Pero quienes han afirmado que los dioses no existen, son tan varios y disconformes, que es interminable enumerar sus opiniones.

Nam et de figuris deorum et de locis atque sedibus et de actione vitae multa dicuntur, deque is summa philosophorum dissensione certatur; quod vero maxime rem causamque continet, utrum nihil agant, nihil moliantur, omni curatione et administratione rerum vacent, an contra ab iis et a principio omnia facta et constituta sint et ad infinitum tempus regantur atque moveantur, in primis [quae] magna dissensio est, eaque nisi diiudicatur, in summo errore necesse est homines atque in maximarum rerum ignoratione versari.

Pues no solo sobre las figuras de los dioses y los lugares y sedes y su acción vital se dicen muchas cosas, sino también sobre ellos se combate con una enorme disensión de los filósofos; pero esto especialmente contiene la sustancia y la causa, una de dos, o no actúan, no maquinan, carecen de toda preocupación y administración de las cosas, o, por el contrario por ellos y desde el principio todo ha sido hecho y establecido y es regido y movido eternamente, entre los primeros es grande la disensión, y si no se esclarece, es necesario que en el mayor error los hombres se muevan incluso en la ignorancia de las más importantes cuestiones.

[3] Sunt enim philosophi et fuerunt, qui omnino nullam habere censerent rerum humanarum procurationem deos.

Hay pues y hubo filósofos que pensarían que los dioses no tienen interés alguno en las cuestiones humanas.

Quorum si vera sententia est, quae potest esse pietas, quae sanctitas, quae religio?

Si su opinión es verdadera, ¿qué puede ser la piedad, qué la santidad, qué la religión?

Haec enim omnia pure atque caste tribuenda deorum numini ita sunt, si animadvertuntur ab is et si est aliquid a deis inmortalibus hominum generi tributum; sin autem dei neque possunt nos iuvare nec volunt nec omnino curant nec, quid agamus, animadvertunt nec est, quod ab is ad hominum vitam permanare possit, quid est, quod ullos deis inmortalibus cultus, honores, preces adhibeamus?

In specie autem fictae simulationis sicut reliquae virtutes item pietas inesse non potest; cum qua simul sanctitatem et religionem tolli necesse est, quibus sublatis perturbatio vitae sequitur et magna confusio; [4] atque haut scio, an pietate adversus deos sublata fides etiam et societas generis humani et una excellentissuma virtus iustitia tollatur.
Sunt autem alii philosophi, et hi quidem magni atque nobiles, qui deorum mente atque ratione omnem mundum administrari et regi censeant, neque vero id solum, sed etiam ab isdem hominum vitae consuli et provideri; nam et fruges et reliqua, quae terra pariat, et tempestates ac temporum varietates caelique mutationes, quibus omnia, quae terra gignat, maturata pubescant, a dis inmortalibus tribui generi humano putant, multaque, quae dicentur, in his libris colligunt, quae talia sunt, ut ea ipsa dei inmortales ad usum hominum fabricati paene videantur. Contra quos Carneades ita multa disseruit, ut excitaret homines non socordes ad veri investigandi cupiditatem. [5] Res enim nulla est, de qua tantopere non solum indocti, sed etiam docti dissentiant; quorum opiniones cum tam variae sint tamque inter se dissidentes, alterum fieri profecto potest, ut earum nulla, alterum certe non potest, ut plus una vera sit.
Qua quidem in causa et benivolos obiurgatores placare et invidos vituperatores confutare possumus, ut alteros reprehendisse paeniteat, alteri didicisse se gaudeant; nam qui admonent amice, docendi sunt, qui inimice insectantur, repellendi. [6] Multum autem fluxisse video de libris nostris, quos compluris brevi tempore edidimus, variumque sermonem partim admirantium, unde hoc philosophandi nobis subito studium extitisset, partim, quid quaque de re certi haberemus, scire cupientium; multis etiam sensi mirabile videri eam nobis potissimum probatam esse philosophiam, quae lucem eriperet et quasi noctem quandam rebus offunderet, desertaeque disciplinae et iam pridem relictae patrocinium necopinatum a nobis esse susceptum.
Nos autem nec subito coepimus philosophari nec mediocrem a primo tempore aetatis in eo studio operam curamque consumpsimus et, cum minime videbamur, tum maxime philosophabamur; quod et orationes declarant refertae philosophorum sententiis et doctissimorum hominum familiaritates, quibus semper domus nostra floruit, et principes illi Diodotus, Philo, Antiochus, Posidonius, a quibus instituti sumus. [7] Et si omnia philosophiae praecepta referuntur ad vitam, arbitramur nos et publicis et privatis in rebus ea praestitisse, quae ratio et doctrina praescripserit. Sin autem quis requirit, quae causa nos inpulerit, ut haec tam sero litteris mandaremus, nihil est, quod expedire tam facile possimus. Nam cum otio langueremus et is esset rei publicae status, ut eam unius consilio atque cura gubernari necesse esset, primum ipsius rei publicae causa philosophiam nostris hominibus explicandam putavi magni existimans interesse ad decus et ad laudem civitatis res tam gravis tamque praeclaras Latinis etiam litteris contineri. [8] Eoque me minus instituti mei paenitet, quod facile sentio, quam multorum non modo discendi, sed etiam scribendi studia commoverim. Complures enim Graecis institutionibus eruditi ea, quae didicerant, cum civibus suis communicare non poterant, quod illa, quae a Graecis accepissent, Latine dici posse diffiderent; quo in genere tantum profecisse videmur, ut a Graecis ne verborum quidem copia vinceremur. [9] Hortata etiam est, ut me ad haec conferrem, animi aegritudo fortunae magna et gravi commota iniuria; cuius si maiorem aliquam levationem reperire potuissem, non ad hanc potissimum confugissem. Ea vero ipsa nulla ratione melius frui potui, quam si me non modo ad legendos libros, sed etiam ad totam philosophiam pertractandam dedissem. Omnes autem eius partes atque omnia membra tum facillume noscuntur, cum totae quaestiones scribendo explicantur; est enim admirabilis quaedam continuatio seriesque rerum, ut alia ex alia nexa et omnes inter se aptae conligataeque videantur.
[10] Qui autem requirunt, quid quaque de re ipsi sentiamus, curiosius id faciunt, quam necesse est; non enim tam auctoritatis in disputando quam rationis momenta quaerenda sunt. Quin etiam obest plerumque iis, qui discere volunt, auctoritas eorum, qui se docere profitentur; desinunt enim suum iudicium adhibere, id habent ratum, quod ab eo, quem probant, iudicatum vident. Nec vero probare soleo id, quod de Pythagoreis accepimus, quos ferunt, si quid adfirmarent in disputando, cum ex iis quaereretur, quare ita esset, respondere solitos "ipse dixit"; ipse autem erat Pythagoras: tantum opinio praeiudicata poterat, ut etiam sine ratione valeret auctoritas.
[11] Qui autem admirantur nos hanc potissimum disciplinam secutos, his quattuor Academicis libris satis responsum videtur. Nec vero desertarum relictarumque rerum patrocinium suscepimus; non enim hominum interitu sententiae quoque occidunt, sed lucem auctoris fortasse desiderant. Ut haec in philosophia ratio contra omnia disserendi nullamque rem aperte iudicandi profecta a Socrate, repetita ab Arcesila, confirmata a Carneade usque ad nostram viguit aetatem; quam nunc prope modum orbam esse in ipsa Graecia intellego. Quod non Academiae vitio, sed tarditate hominum arbitror contigisse. Nam si singulas disciplinas percipere magnum est, quanto maius omnis; quod facere is necesse est, quibus propositum est veri reperiendi causa et contra omnes philosophos et pro omnibus dicere. [12] Cuius rei tantae tamque difficilis facultatem consecutum esse me non profiteor, secutum esse prae me fero. Nec tamen fieri potest, ut, qui hac ratione philosophentur, hi nihil habeant, quod sequantur. Dictum est omnino de hac re alio loco diligentius, sed quia nimis indociles quidam tardique sunt, admonendi videntur saepius. Non enim sumus i, quibus nihil verum esse videatur, sed i, qui omnibus veris falsa quaedam adiuncta esse dicamus tanta similitudine, ut in is nulla insit certa iudicandi et adsentiendi nota. Ex quo exsistit et illud multa esse probabilia, quae, quamquam non perciperentur, tamen, quia visum quendam haberent insignem et inlustrem, his sapientis vita regeretur.
[13] Sed iam, ut omni me invidia liberem, ponam in medio sententias philosophorum de natura deorum. Quo quidem loco convocandi omnes videntur, qui, quae sit earum vera, iudicent; tum demum mihi procax Academia videbitur, si aut consenserint omnes aut erit inventus aliquis, qui, quid verum sit, invenerit. Itaque mihi libet exclamare ut in Synephebis:
"pro deum, popularium omnium, [omnium] adulescentiumclamo, postulo, obsecro, oro, ploro atque inploro fidem"
non levissuma de re, ut queritur ille in civitate fieri facinora capitalia:
"ab amico amante argentum accipere meretrix non vult",
[14] sed ut adsint, cognoscant, animadvertant, quid de religione, pietate, sanctitate, caerimoniis, fide, iure iurando, quid de templis, delubris sacrificiisque sollemnibus, quid de ipsis auspiciis, quibus nos praesumus, existimandum sit (haec enim omnia ad hanc de dis inmortalibus quaestionem referenda sunt): profecto eos ipsos, qui se aliquid certi habere arbitrantur, addubitare coget doctissimorum hominum de maxuma re tanta dissensio.
[15] Quod cum saepe alias, tum maxime animadverti, cum apud C. Cottam, familiarem meum, accurate sane et diligenter de dis inmortalibus disputatumst. Nam cum feriis Latinis ad eum ipsius rogatu arcessituque venissem, offendi eum sedentem in exedra et cum C. Velleio senatore disputantem, ad quem tum Epicurei primas ex nostris hominibus deferebant. Aderat etiam Q. Lucilius Balbus, qui tantos progressus habebat in Stoicis, ut cum excellentibus in eo genere Graecis compararetur.
Tum, ut me Cotta vidit, "Peroportune" inquit "venis; oritur enim mihi magna de re altercatio cum Velleio, cui pro tuo studio non est alienum te interesse."
[16] "Atqui mihi quoque videor" inquam "venisse, ut dicis, oportune. Tres enim trium disciplinarum principes convenistis. M. enim Piso si adesset, nullius philosophiae — earum quidem, quae in honore sunt — vacaret locus."
Tum Cotta "Si" inquit "liber Antiochi nostri, qui ab eo nuper ad hunc Balbum missus est, vera loquitur, nihil est, quod Pisonem, familiarem tuum, desideres; Antiocho enim Stoici cum Peripateticis re concinere videntur, verbis discrepare; quo de libro, Balbe, velim scire, quid sentias."
"Egone" inquit ille "miror Antiochum, hominem in primis acutum, non vidisse interesse plurimum inter Stoicos, qui honesta a commodis non nomine, sed genere toto diiungerent, et Peripateticos, qui honesta commiscerent cum commodis, ut ea inter se magnitudine et quasi gradibus, non genere differrent. Haec enim est non verborum parva, sed rerum permagna dissensio. [17] Verum hoc alias; nunc quod coepimus, si videtur."
"Mihi vero" inquit Cotta "videtur. Sed ut hic, qui intervenit," me intuens "ne ignoret, quae res agatur, de natura agebamus deorum, quae cum mihi videretur perobscura, ut semper videri solet, Epicuri ex Velleio sciscitabar sententiam. Quam ob rem" inquit "Vellei, nisi molestum est, repete, quae coeperas."
"Repetam vero, quamquam non mihi, sed tibi hic venit adiutor; ambo enim" inquit adridens "ab eodem Philone nihil scire didicistis."
Tum ego: "Quid didicerimus, Cotta viderit, tu autem nolo existimes me adiutorem huic venisse, sed auditorem, et quidem aecum, libero iudicio, nulla eius modi adstrictum necessitate, ut mihi velim, nolim sit certa quaedam tuenda sententia."
[18] Tum Velleius fidenter sane, ut solent isti, nihil tam verens, quam ne dubitare aliqua de re videretur, tamquam modo ex deorum concilio et ex Epicuri intermundiis descendisset, "Audite" inquit "non futtilis commenticiasque sententias, non opificem aedificatoremque mundi Platonis de Timaeo deum, nec anum fatidicam Stoicorum Pronoeam, quam Latine licet Providentiam dicere, neque vero mundum ipsum animo et sensibus praeditum, rutundum, ardentem, volubilem deum, portenta et miracula non disserentium philosophorum, sed somniantium. [19] Quibus enim oculis animi intueri potuit vester Plato fabricam illam tanti operis, qua construi a deo atque aedificari mundum facit; quae molitio, quae ferramenta, qui vectes, quae machinae, qui ministri tanti muneris fuerunt; quem ad modum autem oboedire et parere voluntati architecti aer, ignis, aqua, terra potuerunt; unde vero ortae illae quinque formae, ex quibus reliqua formantur, apte cadentes ad animum afficiendum pariendosque sensus? Longum est ad omnia, quae talia sunt, ut optata magis quam inventa videantur; [20] sed illa palmaris, quod, qui non modo natum mundum introduxerit, sed etiam manu paene factum, is eum dixerit fore sempiternum. Hunc censes primis, ut dicitur, labris gustasse physiologiam, id est naturae rationem, qui quicquam, quod ortum sit, putet aeternum esse posse? Quae est enim coagmentatio non dissolubilis, aut quid est, cuius principium aliquod sit, nihil sit extremum? Pronoea vero si vestra est, Lucili, eadem, requiro, quae paulo ante, ministros, machinas, omnem totius operis dissignationem atque apparatum; sin alia est, cur mortalem fecerit mundum, non, quem ad modum Platonicus deus, sempiternum. [21] Ab utroque autem sciscitor, cur mundi aedificatores repente exstiterint, innumerabilia saecla dormierint; non enim, si mundus nullus erat, saecla non erant (saecla nunc dico non ea, quae dierum noctiumque numero annuis cursibus conficiuntur; nam fateor ea sine mundi conversione effici non potuisse; sed fuit quaedam ab infinito tempore aeternitas, quam nulla circumscriptio temporum metiebatur, spatio tamen qualis ea fuerit intellegi potest, quod ne in cogitationem quidem cadit, ut fuerit tempus aliquod, nullum cum tempus esset) — [22] isto igitur tam inmenso spatio, quaero, Balbe, cur Pronoea vestra cessaverit. Laboremne fugiebat? At iste nec attingit deum nec erat ullus, cum omnes naturae numini divino, caelum, ignes, terrae, maria, parerent. Quid autem erat, quod concupisceret deus mundum signis et luminibus tamquam aedilis ornare? Si, ut [deus] ipse melius habitaret, antea videlicet tempore infinito in tenebris tamquam in gurgustio habitaverat. Post autem: varietatene eum delectari putamus, qua caelum et terras exornatas videmus? Quae ista potest esse oblectatio deo? Quae si esset, non ea tam diu carere potuisset. [23] An haec, ut fere dicitis, hominum causa a deo constituta sunt? Sapientiumne? Propter paucos igitur tanta est rerum facta molitio. An stultorum? At primum causa non fuit, cur de inprobis bene mereretur; deinde quid est adsecutus, cum omnes stulti sint sine dubio miserrimi, maxime quod stulti sunt (miserius enim stultitia quid possumus dicere), deinde quod ita multa sunt incommoda in vita, ut ea sapientes commodorum conpensatione leniant, stulti nec vitare venientia possint nec ferre praesentia. Qui vero mundum ipsum animantem sapientemque esse dixerunt, nullo modo viderunt animi natura intellegentis in quam figuram cadere posset. De quo dicam equidem paulo post, nunc autem hactenus: [24] Admirabor eorum tarditatem, qui animantem inmortalem et eundem beatum rutundum esse velint, quod ea forma neget ullam esse pulchriorem Plato: At mihi vel cylindri vel quadrati vel coni vel pyramidis videtur esse formosior. Quae vero vita tribuitur isti rutundo deo? Nempe ut ea celeritate contorqueatur, cui par nulla ne cogitari quidem possit; in qua non video, ubinam mens constans et vita beata possit insistere. Quodque in nostro corpore, si minima ex parte significetur, molestum sit, cur hoc idem non habeatur molestum in deo? Terra enim profecto, quoniam mundi pars est, pars est etiam dei; atqui terrae maxumas regiones inhabitabilis atque incultas videmus, quod pars earum adpulsu solis exarserit, pars obriguerit nive pruinaque longinquo solis abscessu; quae, si mundus est deus, quoniam mundi partes sunt, dei membra partim ardentia partim refrigerata ducenda sunt.
[25] Atque haec quidem vestra, Lucili; qualia vero * est, ab ultimo repetam superiorum. Thales enim Milesius, qui primus de talibus rebus quaesivit, aquam dixit esse initium rerum, deum autem eam mentem, quae ex aqua cuncta fingeret: si dei possunt esse sine sensu; et mentem cur aquae adiunxit, si ipsa mens constare potest vacans corpore? Anaximandri autem opinio est nativos esse deos longis intervallis orientis occidentisque, eosque innumerabilis esse mundos. Sed nos deum nisi sempiternum intellegere qui possumus? [26] Post Anaximenes aera deum statuit, eumque gigni esseque inmensum et infinitum et semper in motu: quasi aut aer sine ulla forma deus esse possit, cum praesertim deum non modo aliqua, sed pulcherrima specie deceat esse, aut non omne, quod ortum sit, mortalitas consequatur. Inde Anaxagoras, qui accepit ab Anaximene disciplinam, primus omnium rerum discriptionem et modum mentis infinitae vi ac ratione dissignari et confici voluit. In quo non vidit neque motum sensu iunctum et [in] continentem infinito ullum esse posse, neque sensum omnino, quo non ipsa natura pulsa sentiret. Deinde si mentem istam quasi animal aliquod voluit esse, erit aliquid interius, ex quo illud animal nominetur; quid autem interius mente: cingatur igitur corpore externo; [27] quod quoniam non placet, aperta simplexque mens nulla re adiuncta, quae sentire possit, fugere intellegentiae nostrae vim et notionem videtur. Crotoniates autem Alcmaeo, qui soli et lunae reliquisque sideribus animoque praeterea divinitatem dedit, non sensit sese mortalibus rebus inmortalitatem dare. Nam Pythagoras, qui censuit animum esse per naturam rerum omnem intentum et commeantem, ex quo nostri animi carperentur, non vidit distractione humanorum animorum discerpi et lacerari deum, et cum miseri animi essent, quod plerisque contingeret, tum dei partem esse miseram, quod fieri non potest. [28] Cur autem quicquam ignoraret animus hominis, si esset deus? Quo modo porro deus iste, si nihil esset nisi animus, aut infixus aut infusus esset in mundo? Tum Xenophanes, qui mente adiuncta omne praeterea, quod esset infinitum, deum voluit esse, de ipsa mente item reprehendetur ut ceteri, de infinitate autem vehementius, in qua nihil neque sentiens neque coniunctum potest esse. Nam Parmenides quidem commenticium quiddam: coronae similem efficit (stephanen appellat) continentem ardorum lucis orbem, qui cingit caelum, quem appellat deum; in quo neque figuram divinam neque sensum quisquam suspicari potest. Multaque eiusdem monstra, quippe qui bellum, qui discordiam, qui cupiditatem ceteraque generis eiusdem ad deum revocet, quae vel morbo vel somno vel oblivione vel vetustate delentur; eademque de sideribus, quae reprehensa in alio iam in hoc omittantur. [29] Empedocles autem multa alia peccans in deorum opinione turpissume labitur. Quattuor enim naturas, ex quibus omnia constare censet, divinas esse vult; quas et nasci et extingui perspicuum est et sensu omni carere. Nec vero Protagoras, qui sese negat omnino de deis habere, quod liqueat, sint, non sint qualesve sint, quicquam videtur de natura deorum suspicari. Quid Democritus, qui tum imagines eorumque circumitus in deorum numero refert, tum illam naturam, quae imagines fundat ac mittat, tum sententiam intellegentiamque nostram, nonne in maximo errore versatur? Cum idem omnino, quia nihil semper suo statu maneat, neget esse quicquam sempiternum, nonne deum omnino ita tollit, ut nullam opinionem eius reliquam faciat? Quid aer, quo Diogenes Apolloniates utitur deo, quem sensum habere potest aut quam formam dei? [30] Iam de Platonis inconstantia longum est dicere, qui in Timaeo patrem huius mundi nominari neget posse, in Legum autem libris, quid sit omnino deus, anquiri oportere non censeat. Quod vero sine corpore ullo deum vult esse (ut Graeci dicunt asomaton), id, quale esse possit, intellegi non potest: careat enim sensu necesse est, careat etiam prudentia, careat voluptate; quae omnia una cum deorum notione conprehendimus. Idem et in Timaeo dicit et in Legibus et mundum deum esse et caelum et astra et terram et animos et eos, quos maiorum institutis accepimus. Quae et per se sunt falsa perspicue et inter se vehementer repugnantia. [31] Atque etiam Xenophon paucioribus verbis eadem fere peccat; facit enim in his, quae a Socrate dicta rettulit, Socratem disputantem formam dei quaeri non oportere, eundemque et solem et animum deum dicere, et modo unum, tum autem plures deos; quae sunt isdem in erratis fere quibus ea, quae de Platone dicimus. [32] Atque etiam Antisthenes in eo libro, qui physicus inscribitur popularis, deos multos, naturalem unum esse dicens tollit vim et naturam deorum. Nec multo secus Speusippus Platonem avunculum subsequens et vim quandam dicens, qua omnia regantur, eamque animalem, evellere ex animis conatur cognitionem deorum. [33] Aristotelesque in tertio de philosophia libro multa turbat a magistro suo Platone dissentiens; modo enim menti tribuit omnem divinitatem, modo mundum ipsum deum dicit esse, modo alium quendam praeficit mundo eique eas partis tribuit, ut replicatione quadam mundi motum regat atque tueatur, tum caeli ardorem deum dicit esse non intellegens caelum mundi esse partem, quem alio loco ipse designarit deum, quo modo autem caeli divinus ille sensus in celeritate tanta conservari potest? Ubi deinde illi tot dii, si numeramus etiam caelum deum? Cum autem sine corpore idem vult esse deum, omni illum sensu privat, etiam prudentia, quo porro modo mundus moveri carens corpore aut quo modo semper se movens esse quietus et beatus potest? [34] Nec vero eius condiscipulus Xenocrates in hoc genere prudentior est, cuius in libris, qui sunt de natura deorum, nulla species divina describitur; deos enim octo esse dicit, quinque eos, qui in stellis vagis nominantur, unum, qui ex omnibus sideribus, quae infixa caelo sint, ex dispersis quasi membris simplex sit putandus deus, septimum solem adiungit octavamque lunam; qui, quo sensu beati esse possint, intellegi non potest. Ex eadem Platonis schola Ponticus Heraclides puerilibus fabulis refersit libros, et tamen modo mundum, tum mentem divinam esse putat, errantibus etiam stellis divinitatem tribuit sensuque deum privat et eius formam mutabilem esse vult, eodemque in libro rursus terram et caelum refert in deos. [35] Nec vero Theophrasti inconstantia ferenda est; modo enim menti divinum tribuit principatum, modo caelo, tum autem signis sideribusque caelestibus. Nec audiendus eius auditor Strato, is, qui physicus appellatur, qui omnem vim divinam in natura sitam esse censet, quae causas gignendi, augendi, minuendi habeat, sed careat omni et sensu et figura.
[36] Zeno autem, ut iam ad vestros, Balbe, veniam, naturalem legem divinam esse censet, eamque vim obtinere recta imperantem prohibentemque contraria. Quam legem quo modo efficiat animantem intellegere non possumus; deum autem animantem certe volumus esse, atque hic idem alio loco aethera deum dicit: si intellegi potest nihil sentiens deus, qui numquam nobis occurrit neque in precibus neque in optatis neque in votis. Aliis autem libris rationem quandam per omnium naturam rerum pertinentem vi divina esse adfectam putat. Idem astris hoc idem tribuit, tum annis mensibus annorumque mutationibus. Cum vero Hesiodi Theogoniam, id est originem deorum, interpretatur, tollit omnino usitatas perceptasque cognitiones deorum; neque enim Iovem neque Iunonem neque Vestam neque quemquam, qui ita appelletur, in deorum habet numero, sed rebus inanimis atque mutis per quandam significationem haec docet tributa nomina. [37] Cuius discipuli Aristonis non minus magno in errore sententiast, qui neque formam dei intellegi posse censeat neque in dis sensum esse dicat dubitetque omnino, deus animans necne sit. Cleanthes autem, qui Zenonem audivit una cum eo, quem proxime nominavi, tum ipsum mundum deum dicit esse, tum totius naturae menti atque animo tribuit hoc nomen, tum ultimum et altissimum atque undique circumfusum et extremum omnia cingentem atque conplexum ardorem, qui aether nominetur, certissimum deum iudicat; idemque quasi delirans in his libris, quos scripsit contra voluptatem, tum fingit formam quandam et speciem deorum, tum divinitatem omnem tribuit astris, tum nihil ratione censet esse divinius. Ita fit, ut deus ille, quem mente noscimus atque in animi notione tamquam in vestigio volumus reponere, nusquam prorsus appareat. [38] At Persaeus eiusdem Zenonis auditor eos esse habitos deos, a quibus aliqua magna utilitas ad vitae cultum esset inventa, ipsasque res utiles et salutares deorum esse vocabulis nuncupatas, ut ne hoc quidem diceretilla inventa esse deorum, sed ipsa divina; quo quid absurdius quam aut res sordidas atque deformis deorum honore adficere aut homines iam morte deletos reponere in deos, quorum omnis cultus esset futurus in luctu. [39] Iam vero Chrysippus, qui Stoicorum somniorum vaferrumus habetur interpres, magnam turbam congregat ignotorum deorum, atque ita ignotorum, ut eos ne coniectura quidem informare possimus, cum mens nostra quidvis videatur cogitatione posse depingere. Ait enim vim divinam in ratione esse positam et in universae naturae animo atque mente, ipsumque mundum deum dicit esse et eius animi fusionem universam, tum eius ipsius principatum, qui in mente et ratione versetur, communemque rerum naturam universam atque omnia continentem, tum fatalem +umbram et necessitatem rerum futurarum, ignem praeterea et eum, quem ante dixi, aethera, tum ea, quae natura fluerent atque manarent, ut et aquam et terram et aera, solem, lunam, sidera universitatemque rerum, qua omnia continerentur, atque etiam homines eos, qui inmortalitatem essent consecuti. [40] Idemque disputat aethera esse eum, quem homines Iovem appellarent, quique aer per maria manaret, eum esse Neptunum, terramque eam esse, quae Ceres diceretur, similique ratione persequitur vocabula reliquorum deorum. Idemque etiam legis perpetuae et aeternae vim, quae quasi dux vitae et magistra officiorum sit, Iovem dicit esse, eandemque fatalem necessinatem appellat sempiternam rerum futurarum veritatem; quorum nihil tale est, ut in eo vis divina inesse videatur. [41] Et haec quidem in primo libro de natura deorum; in secundo autem volt Orphei, Musaei, Hesiodi Homerique fabellas accommodare ad ea, quae ipse primo libro de deis inmortalibus dixerit, ut etiam veterrimi poetae, qui haec ne suspicati quidem sint, Stoici fuisse videantur. Quem Diogenes Babylonius consequens in eo libro, qui inscribitur de Minerva, partum Iovis ortumque virginis ad physiologiam traducens deiungit a fabula.
[42] Eui fere non philosophorum iudicia, sed delirantium somnia. Nec enim multo absurdiora sunt ea, quae poetarum vocibus fusa ipsa suavitate nocuerunt, qui et ira inflammatos et libidine furentis induxerunt deos feceruntque, ut eorum bella, proelia, pugnas, vulnera videremus, odia, praeterea discidia, discordias, ortus, interitus, querellas, lamentationes, effusas in omni intemperantia libidines, adulteria, vincula, cum humano genere concubitus mortalisque ex inmortali procreatos.
[43] Cum poetarum autem errore coniungere licet portenta magorum Aegyptiorumque in eodem genere dementiam, tum etiam vulgi opiniones, quae in maxima inconstantia, veritatis ignoratione versantur.
Ea qui consideret, quam inconsulte ac temere dicantur, venerari Epicurum et in eorum ipsorum numero, de quibus haec quaestio est, habere debeat. Solus enim vidit primum esse deos, quod in omnium animis eorum notionem inpressisset ipsa natura. Quae est ennim gens aut quod genus hominum, quod non habeat sine doctrina anticipationem quandam deorum, quam appellat prolempsin Epicurus, id est anteceptam animo rei quandam informationem, sine qua nec intellegi quicquam nec quaeri nec disputari potest. Quoius rationis vim atque utilitatem ex illo caelesti Epicuri de regula et iudicio volumine accepimus. [44] Quod igitur fundamentum huius quaestionis est, id praeclare iactum videtis. Cum enim non instituto aliquo aut more aut lege sit opinio constituta maneatque ad unum omnium firma consensio, intellegi necesse est esse deos, quoniam insitas eorum vel potius innatas cognitiones habemus; de quo autem omnium natura consentit, id verum esse necesse est; esse igitur deos confitendum est. Quod quoniam fere constat inter omnis non philosophos solum, sed etiam indoctos, fatemur constare illud etiam, hanc nos habere sive anticipationem, ut ante dixi, sive praenotionem deorum (sunt enim rebus novis nova ponenda nomina, ut Epicurus ipse prolempsin appellavit, quam antea nemo eo verbo nominarat) — [45] hanc igitur habemus, ut deos beatos et inmortales putemus. Quae enim nobis natura informationem ipsorum deorum dedit, eadem insculpsit in mentibus, ut eos aeternos et beatos haberemus. Quod si ita est, vere eita illa sententia est ab Epicuro, quod beatum aeternumque sit, id nec habere ipsum negotii quicquam nec exhibere alteri, itaque neque ira neque gratia teneri, quod, quae talia essent, inbecilla essent omnia.
Si nihil aliud quaereremus, nisi ut deos pie coleremus et ut superstitione liberaremur, satis erat dictum; nam et praestans deorum natura hominum pietate coleretur, cum et aeterna esset et beatissima (habet enim venerationem iustam, quicquid excellit), et metus omnis a vi atque ira deorum pulsus esset; intellegitur enim a beata inmortalique natura et iram et gratiam segregari; quibus remotis nullos a superis inpendere metus. Sed ad hanc confirmandam opinionem anquirit animus et formam et vitam et actionem mentis atque agitationem in deo.
[46] Ac de forma quidem partim natura nos admonet, partim ratio docet. Nam a natura habemus omnes omnium gentium speciem nullam aliam nisi humanam deorum; quae enim forma alia occurrit umquam aut vigilanti cuiquam aut dormienti? Sed ne omnia revocentur ad primas notiones, ratio hoc idem ipsa declarat. [47] Nam cum praestantissumam naturam, vel quia beata est vel quia sempiterna, convenire videatur eandem esse pulcherrimam, quae conpositio membrorum, quae conformatio liniamentorum, quae figura, quae species humana potest esse pulchrior? Vos quidem, Lucili, soletis (nam Cotta meus modo hoc, modo illud), cum artificium effingitis fabricamque divinam, quam sint omnia in hominis figura non modo ad usum, verum etiam ad venustatem apta, describere; [48] quod si omnium animantium formam vincit hominis figura, deus autem animans est, ea figura profecto est, quae pulcherrimast omnium. Quoniamque deos beatissimos esse constat, beatus autem esse sine virtute nemo potest nec virtus sine ratione constare nec ratio usquam inesse nisi in hominis figura, hominis esse specie deos confitendum est. [49] Nec tamen ea species corpus est, sed quasi corpus, nec habet sanguinem, sed quasi sanguinem.
Haec quamquam et inventa sunt acutius et dicta subtilius ab Epicuro, quam ut quivis ea possit agnoscere, tamen fretus intellegentia vestra dissero brevius, quam causa desiderat. Epicurus autem, qui res occultas et penitus abditas non modo videat animo, sed etiam sic tractet ut manu, docet eam esse vim et naturam deorum, ut primum non sensu, sed mente cernatur, nec soliditate quadam nec ad numerum, ut ea, quae ille propter firmitatem steremnia appellat, sed imaginibus similitudine et transitione perceptis, cum infinita simillumarum imaginum species ex innumerabilibus individuis existat et ad deos adfluat, cum maximis voluptatibus in eas imagines mentem intentam infixamque nostram intellegentiam capere, quae sit et beata natura et aeterna. [50] Summa vero vis infinitatis et magna ac diligenti contemplatione dignissima est. In qua intellegi necesse est eam esse naturam, ut omnia omnibus paribus paria respondeant; hanc isonomian appellat Epicurus, id est aequabilem tributionem. Ex hac igitur illud efficitur, si mortalium tanta multitudo sit, esse inmortalium non minorem, et si, quae interimant, innumerabilia sint, etiam ea, quae conservent infinita esse debere.
Et quaerere a nobis, Balbe, soletis, quae vita deorum sit quaeque ab is degatur aetas. [51] Ea videlicet, qua nihil beatius, nihil omnibus bonis affluentius cogitari potest. Nihil enim agit, nullis occupationibus est inplicatus, nulla opera molitur, sua sapientia et virtute gaudet, habet exploratum fore se semper cum in maximis tum in aeternis voluptatibus. [52] Hunc deum rite beatum dixerimus, vestrum vero laboriosissimum. Sive enim ipse mundus deus est, quid potest esse minus quietum, quam nullo puncto temporis intermisso versari circum axem caeli admirabili celeritate: nisi quietum autem, nihil beatum est; sive in ipso mundo deus inest aliquis, qui regat, qui gubernet, qui cursus astrorum, mutationes temporum, rerum vicissitudines ordinesque conservet, terras et maria contemplans hominum commoda vitasque tueatur, ne ille est inplicatus molestis negotiis et operosis. [53] Nos autem beatam vitam in animi securitate et in omnium vacatione munerum ponimus. docuit enim nos idem, qui cetera, natura effectum esse mundum, nihil opus fuisse fabrica, tamque eam rem esse facilem, quam vos effici negetis sine divina posse sollertia, ut innumerabiles natura mundos effectura sit, efficiat, effecerit. Quod quia, quem ad modum natura efficere sine aliqua mente possit, non videtis, ut tragici poetae cum explicare argumenti exitum non potestis, confugitis ad deum. [54] Cuius operam profecto non desideraretis, si inmensam et interminatam in omnis partis magnitudinem regionum videretis, in quam se iniciens animus et intendens ita late longeque peregrinatur, ut nullam tamen oram ultimi videat, in qua possit insistere. In hac igitur inmensitate latitudinum, longitudinum, altitudinum infinita vis innumerabilium volitat atomorum, quae interiecto inani cohaerescunt tamen inter se et aliae alias adprehendentes continuantur; ex quo efficiuntur eae rerum formae et figurae, quas vos effici posse sine follibus et incudibus non putatis. Itaque inposuistis in cervicibus nostris sempiternum dominum, quem dies et noctes timeremus. Quis enim non timeat omnia providentem et cogitantem et animadvertentem et omnia ad se pertinere putantem curiosum et plenum negotii deum? [55] Hinc vobis extitit primum illa fatalis necessitas, quam heimarmenen dicitis, ut, quicquid accidat, id ex aeterna veritate causarumque continuatione fluxisse dicatis. Quanti autem haec philosophia aestimandast, cui tamquam aniculis, et his quidem indoctis, fato fieri videantur omnia. Sequitur mantike vestra, quae Latine divinatio dicitur, qua tanta inbueremur superstitione, si vos audire vellemus, ut haruspices, augures, harioli, vates, coniectores nobis essent colendi. [56] His terroribus ab Epicuro soluti et in libertatem vindicati nec metuimus eos, quos intellegimus nec sibi fingere ullam molestiam nec alteri quaerere, et pie sancteque colimus naturam excellentem atque praestantem.
Sed elatus studio vereor, ne longior fuerim. Erat autem difficile rem tantam tamque praeclaram inchoatam relinquere; quamquam non tam dicendi ratio mihi habenda fuit quam audiendi."
[57] Tum Cotta comiter, ut solebat, "Atqui," inquit "Vellei, nisi tu aliquid dixisses, nihil sane ex me quidem audire potuisses. Mihi enim non tam facile in mentem venire solet, quare verum sit aliquid, quam quare falsum; idque cum saepe, tum, cum te audirem paulo ante, contigit. Roges me, qualem naturam deorum esse, dicam: nihil fortasse respondeam; quaeras, putemne talem esse, qualis modo a te sit eita: nihil dicam mihi videri minus.
Sed ante quam adgrediar ad ea, quae a te disputata sunt, de te ipso dicam, quid sentiam. [58] Saepe enim de L. Crasso, illo familiari tuo, videor audisse, cum te togatis omnibus sine dubio anteferret, paucos tecum Epicureos e Graecia compararet, sed, quod ab eo te mirifice diligi intellegebam, arbitrabar illum propter benivolentiam uberius id dicere. Ego autem, etsi vereor laudare praesentem, iudico tamen de re obscura atque difficili a te dictum esse dilucide, neque sententiis solum copiose, sed verbis etiam ornatius, quam solent vestri. [59] Zenonem, quem Philo noster coryphaeum appellare Epicureorum solebat, cum Athenis essem, audiebam frequenter, et quidem ipso auctore Philone, credo, ut facilius iudicarem, quam illa bene refellerentur, cum a principe Epicureorum accepissem, quem ad modum dicerentur. Non igitur ille ut plerique, sed isto modo ut tu: distincte, graviter, ornate. Sed quod in illo mihi usu saepe venit, idem modo, cum te audirem, accidebat, ut moleste ferrem tantum ingenium (bona venia me audies) in tam leves, ne dicam, in tam ineptas sententias incidisse. [60] Nec ego nunc ipse aliquid adferam melius. Ut enim modo dixi, omnibus fere in rebus, sed maxime in physicis, quid non sit, citius, quam quid sit, dixerim. Roges me, quid aut quale sit deus: auctore utar Simonide, de quo cum quaesivisset hoc idem tyrannus Hiero, deliberandi sibi unum diem postulavit; cum idem ex eo postridie quaereret, biduum petivit; cum saepius duplicaret numerum dierum admiransque Hiero requireret, cur ita faceret, "Quia, quanto diutius considero," inquit "tanto mihi spes videtur obscurior". Sed Simoniden arbitror (non enim poeta solum suavis, verum etiam ceteroqui doctus sapiensque traditur), quia multa venirent in mentem acuta atque subtilia, dubitantem, quid eorum esset verissimum, desperasse omnem veritatem. [61] Epicurus vero tuus (nam cum illo malo disserere quam tecum) quid dicit, quod non modo philosophia dignum esset, sed mediocri prudentia?
Quaeritur primum in ea quaestione, quae est de natura deorum, sintne dei necne sint. "Difficile est negare." Credo, si in contione quaeratur, sed in huius modi sermone et in consessu [familiari] facillimum. Itaque ego ipse pontifex, qui caerimonias religionesque publicas sanctissime tuendas arbitror, is hoc, quod primum est, esse deos persuaderi mihi non opinione solum, sed etiam ad veritatem plane velim. Multa enim occurrunt, quae conturbent, ut interdum nulli esse videantur. [62] Sed vide, quam tecum agam liberaliter: quae communia sunt vobis cum ceteris philosophis non attingam, ut hoc ipsum; placet enim omnibus fere mihique ipsi in primis deos esse. Itaque non pugno; rationem tamen eam, quae a te adfertur, non satis firmam puto. Quod enim omnium gentium generumque hominibus ita videretur, id satis magnum argumentum esse dixisti, cur esse deos confiteremur. Quod cum leve per se, tum etiam falsum est. Primum enim unde tibi notae sunt opiniones nationum? Equidem arbitror multas esse gentes sic inmanitate efferatas, ut apud eas nulla suspicio deorum sit.

Liber primus

2009-12-18T13:10:00.003+01:00

Inferni raptoris equos afflataque curru
sidera Taenario caligantesque profundae
Iunonis thalamos audaci promere cantu
mens congesta iubet. Gressus removete, profani.

A los caballos del raptor infernal y a las estrellas inspiradas por su carro Tenario y que se oscurecen y los tálamos de la Juno subterránea mi mente atiborrada manda proferir con su audaz canto. Retroceded, profanos.

Iam furor humanos nostro de pectore sensus
expulit et solum spirant praecordia Phoebum.
Iam mihi cernuntur trepidis delubra moveri
sedibus et claram dispergere limina lucem
adventum testata Dei. Iam magnus ab imis
auditur fremitus terris templumque remugit
Cecropium sanctasque faces extollit Eleusis.
Angues Triptolemi strident et squamea curvis
colla levant attrita iugis lapsuque sereno
erecti roseas tendunt ad carmina cristas.
Ecce procul ternis Hecate variata figuris
exoritur laetusque simul procedit Iacchus
crinali florens hedera, quem Parthica velat
tigris et auratos in nodum colligit ungues.
Ebria Maeonius firmat vestigia thyrsus.
Di, quibus innumerum vacui famulantur Averni
vulgus iners, opibus quorum donatur avaris
quidquid in orbe perit, quos Styx liventibus ambit
interfusa vadis et quos fumantia torquens
aequora gurgitibus Phlegethon perlustrat anhelis;
vos mihi sacrarum penetralia pandite rerum
et vestri secreta poli: qua lampade Ditem
flexit Amor, quo ducta ferox Proserpina raptu
possedit dotale Chaos, quantasque per oras
sollicito genetrix erraverit anxia cursu:
unde datae populis fruges et glande relicta
cesserit inventis Dodonia quercus aristis.
Dux Erebi quondam tumidas exarsit in iras
proelia moturus superis, quod solus egeret
conubiis sterilesque diu consumeret annos,
impatiens nescire torum nullasque mariti
inlecebras nec dulce patris cognoscere nomen.
Iam quaecumque latent ferali monstra barathro
in turmas aciemque ruunt contraque Tonantem
coniurant Furiae crinitaque sontibus hydris
Tisiphone, quatiens infausto lumine pinum,
armatos ad castra vocat pallentia Manes.
Paene reluctatis iterum pugnantia rebus
rupissent elementa fidem penitusque revulso
carcere laxatis pubes Titania vinclis
vidisset caeleste iubar rursusque cruentus
Aegaeon positis aucto de corpore nodis
obvia centeno vexasset fulmina motu.
Sed Parcae vetuere minas orbique timentes
ante pedes soliumque ducis fudere severam
canitiem genibusque suas cum supplice fletu
admovere manus, quarum sub iure tenentur
omnia, quae seriem fatorum pollice ducunt,
longaque ferratis evolvunt saecula fusis.
Prima fero Lachesis clamabat talia regi
incultas dispersa comas: "O maxime noctis
arbiter umbrarumque potens, cui nostra laborant
stamina, qui finem cunctis et semina praebes
nascendique vices alterna morte rependis,
qui vitam letumque regis (nam quidquid ubique
gignit materies, hoc te donante creatur
debeturque tibi, certis ambagibus aevi
rursus corporeos animae mittuntur in artus),
ne pete firmatas pacis dissolvere leges,
quas dedimus nevitque colus, neu foedera fratrum
civili converte tuba. Cur impia tollis
signa? Quid incestis aperis Titanibus auras?
Posce Iovem: dabitur coniunx." Vix ille pepercit
erubuitque preces animusque relanguit atrox,
quamvis indocilis flecti: ceu turbine rauco
cum gravis armatur Boreas glacieque nivali
hispidus et Getica concretus grandine pennas
disrumpit, pelagus, silvas camposque sonoro
flamine rapturus, si forte adversus aenos
Aeolus obiciat postes, vanescit inanis
impetus et fractae redeunt in claustra procellae.
Tum Maia genitum, qui fervida dicta reportet,
imperat acciri. Cyllenius astitit ales
somniferam quatiens virgam tectusque galero.
Ipse rudi fultus solio nigraque verendus
maiestate sedet. Squalent immania foedo
sceptra situ; sublime caput maestissima nubes
asperat et dirae riget inclementia formae.
Terrorem dolor augebat. Tunc talia celso
ore tonat (tremefacta silent dicente tyranno
atria; latratum triplicem compescuit ingens
ianitor et presso lacrimarum fonte resedit
Cocytos tacitisque Acheron obmutuit undis
et Phlegethonteae requierunt murmura ripae):
"Atlantis Tegeaee nepos, commune profundis
et superis numen, qui fas per limen utrumque
solus habes geminoque facis commercia mundo,
i celer et proscinde Notos et iussa superbo
redde Iovi: tantumne tibi, saevissime frater,
in me iuris erit? Sic nobis noxia vires
cum caelo Fortuna tulit? Num robur et arma
perdidimus, si rapta dies? An forte iacentes
ignavosque putas, quod non Cyclopia tela
stringimus aut vanas tonitru deludimus auras?
Nonne satis visum, quod grati luminis expers
tertia supremae patior dispendia sortis
informesque plagas, cum te laetissimus ornet
signifer et vario cingant splendore Triones?
Sed thalamos etiam prohibes? Nereia glauco
Neptunum gremio complectitur Amphitrite.
Te consanguineo recipit post fulmina fessum
Iuno sinu. Quid enim narrem Latonia furta?
Quid Cererem magnamque Themin? Tibi tanta creandi
copia, te felix natorum turba coronat.
Ast ego deserta maerens inglorius aula
implacidas nullo solabor pignore curas?
Non adeo toleranda quies. Primordia testor
noctis et horrendae stagna intemerata paludis,
si dictis parere negas, patefacta ciebo
Tartara, Saturni veteres laxabo catenas,
obducam tenebris solem, compage soluta
lucidus umbroso miscebitur axis Averno."
Vix ea fatus erat, iam nuntius astra tenebat.
Audierat mandata pater secumque volutat
diversos ducens animos, quae tale sequatur
coniugium Stygiosque velit pro sole recessus.
Certa requirenti tandem sententia sedit.
Hennaeae Cereri proles optata virebat
unica, nec tribuit subolem Lucina secundam
fessaque post primos haeserunt viscera partus
infecunda quidem; sed cunctis altior exstat
matribus et numeri damnum Proserpina pensat.
Hanc fovet, hanc sequitur: vitulam non blandius ambit
torva parens, pedibus quae nondum proterit arva
nec nova lunatae curvavit germina frontis.
Iam matura toro plenis adoleverat annis
virginitas, tenerum iam pronuba flamma pudorem
sollicitat mixtaque tremit formidine votum.
Personat aula procis: pariter pro virgine certant
Mars clipeo melior, Phoebus praestantior arcu.
Mars donat Rhodopen, Phoebus largitur Amyclas
et Delon Clariosque Lares. Hinc aemula Iuno,
hinc poscit Latona nurum. Despexit utrumque
flava Ceres raptusque timens (heu caeca futuri!)
aethera deseruit; furtim sua pignora terris
commendat fidis Siculasque relegat in oras,
ingenio confisa loci. Trinacria quondam
Italiae pars una fuit, sed pontus et aestus
mutavere situm. Rupit confinia Nereus
victor et abscissos interluit aequore montes
parvaque cognatas prohibent discrimina terras.
Nunc illam socia ruptam tellure trisulcam
opposuit natura mari. Caput inde Pachyni
respuit Ionias praetentis rupibus iras,
hinc latrat Gaetula Thetis Lilybaeaque pulsat
brachia consurgens; hinc indignata teneri
concutit obiectum rabies Tyrrhena Pelorum.
In medio scopulis se porrigit Aetna perustis:
Aetna Giganteos numquam tacitura triumphos,
Enceladi bustum, qui saucia terga revinctus
spirat inexhaustum flagranti vulnere sulphur,
et quotiens detractat onus cervice rebelli
in laevum dextrumque latus, tunc insula fundo
vertitur et dubiae nutant cum moenibus urbes.
Aetnaeos apices solo cognoscere visu,
non aditu temptare licet. Pars cetera frondet
arboribus, teritur nullo cultore cacumen.
Nunc movet indigenas nimbos piceaque gravatum
foedat nube diem, nunc motibus astra lacessit
terrificis damnisque suis incendia nutrit.
Sed quamvis nimio fervens exuberet aestu,
scit nivibus servare fidem pariterque favillis.
Durescit glacies tanti secura vaporis,
arcano defensa gelu fumoque fideli
lambit contiguas innoxia flamma pruinas.
Quae scopulos tormenta rotant? Quae tanta cavernas
vis glomerat? quo fonte ruit Vulcanius amnis?
Sive quod obicibus discurrens ventus opertis
offenso rimosa furit per saxa meatu,
dum scrutatur iter, libertatemque reposcens
putria multivagis populatur flatibus antra;
seu mare sulphurei ductum per viscera montis
oppressis ignescit aquis et pondera librat.
Hic ubi servandum mater fidissima pignus
abdidit, ad Phrygios tendit secura Penates
turrigeramque petit Cybelen sinuosa draconum
membra regens, volucri qui pervia nubila tractu
signant et placidis humectant frena venenis.
Frontem crista tegit, pingunt maculosa virentes
terga notae, rutilum squamis intermicat aurum.
Nunc spiris Zephyros tranant, nunc arva volatu
inferiora secant. Cano rota pulvere labens
sulcatam fecundat humum. Flavescit aristis
orbita. Surgentes condunt vestigia fruges,
vestit iter comitata seges. Iam linquitur Aetna
totaque decrescit refugo Trinacria visu.
Heu quotiens praesaga mali violavit oborto
rore genas! Quotiens oculos ad tecta retorsit
talia voce movens: "Salve, gratissima tellus,
quam nos praetulimus caelo: tibi gaudia nostri
sanguinis et caros uteri commendo labores.
Praemia digna manent. Nullos patiere ligones
et nullo rigidi versabere vomeris ictu,
sponte tuus florebit ager. Cessante iuvenco
ditior oblatas mirabitur incola messes."
Sic ait et fulvis tetigit serpentibus Idam.
Hic sedes augusta Deae templique colendi
religiosa silex, densis quam pinus obumbrat
frondibus, et nulla lucos agitante procella
stridula coniferis modulatur carmina ramis.
Terribiles intus thiasi vesanaque mixto
concentu delubra gemunt. Ululatibus Ide
bacchatur; timidas inclinant Gargara silvas.
Postquam visa Ceres, mugitum tympana frenant,
conticuere chori: Corybas non impulit ensem,
non buxus, non aera sonant blandasque leones
submisere iubas. Adytis gavisa Cybebe
exilit et pronas extendit ad oscula turres.
Viderat haec dudum summa speculatus ab arce
Iuppiter ac Veneri mentis penetralia pandit:
"Curarum, Cytherea, tibi secreta fatebor.
Candida Tartareo nuptum Proserpina regi
iam pridem est decreta dari. Sic Atropos urget,
sic cecinit longaeva Themis. Nunc matre remota
rem peragi tempus. Fines invade Sicanos
et Cereris prolem patulis illudere campis,
crastina puniceos cum lux detexerit ortus,
coge tuis armata dolis, quibus urere cuncta,
me quoque saepe, soles. Cur ultima regna quiescunt?
Nulla sit immunis regio nullumque sub umbris
pectus inaccensum Veneri. Iam tristis Erinys
sentiat ardores, Acheron Ditisque severi
ferrea lascivis mollescant corda sagittis."
Accelerat praecepta Venus iussuque parentis
Pallas et inflexo quae terret Maenala cornu
addunt se comites. Divino semita gressu
claruit, augurium qualis laturus iniquum
praepes sanguineo dilabitur igne cometes
prodigiale rubens: non illum navita tuto,
non impune vident populi, sed crine minaci
nuntiat aut ratibus ventos aut urbibus hostes.
Devenere locum, Cereris quo tecta nitebant
Cyclopum firmata manu: stant ardua ferro
moenia, ferrati postes immensaque nectit
claustra chalybs. Nullum tanto sudore Pyragmon
nec Steropes construxit opus; non talibus umquam
spiravere Notis animae nec flumine tanto
incoctum maduit lassa cervice metallum.
Atria cingit ebur; trabibus solidatur aenis
culmen et in celsas surgunt electra columnas.
Ipsa domum tenero mulcens Proserpina cantu
irrita texebat rediturae munera matri.
Hic elementorum seriem sedesque paternas
insignibat acu: veterem qua lege tumultum
discrevit Natura parens et semina iussis
discessere locis: quidquid leve, fertur in altum,
in medium graviora cadunt, incanduit aer,
legit flamma polum, fluxit mare, terra pependit.
Nec color unus erat: stellas accendit in auro,
ostro fundit aquas. Attollit litora gemmis
filaque mentitos iam iam caelantia fluctus
arte tument. Credas inlidi cautibus algam
et raucum bibulis inserpere murmur harenis.
Addit quinque plagas. Mediam subtegmine
rubro obsessam fervore notat; squalebat inustus
limes et assiduo sitiebant stamina sole:
vitales utrimque duas, quas mitis oberrat
temperies habitanda viris; in fine supremo
torpentes traxit geminas brumaque perenni
foedat et aeterno contristat frigore telas.
Nec non et patrui pingit sacraria Ditis
fatalesque sibi Manes. Nec defuit omen;
praescia nam subitis maduerunt fletibus ora.
Coeperat et vitreis summo iam margine texti
Oceanum sinuare vadis; sed cardine verso
cernit adesse deas imperfectumque laborem
deserit et niveos infecit purpura vultus
per liquidas succensa genas castaeque pudoris
illuxere faces. Non sic decus ardet eburnum,
Lydia Sidonio quod femina tinxerit ostro.
Merserat unda diem; sparso nox umida somno
languida caeruleis invexerat otia bigis,
iamque viam Pluto superas molitur ad auras
germani monitu. Torvos invisa iugales
Allecto temone ligat, qui pascua mandunt
Cocyti pratisque Erebi nigrantibus errant
stagnaque tranquillae potantes marcida Lethes
aegra soporatis spumant oblivia linguis.
Orphnaeus crudele micans Aethonque sagitta
ocior et Stygii sublimis gloria Nycteus
armenti Ditisque nota signatus Alastor
stabant ante fores iuncti saevumque fremebant
crastina venturae spectantes gaudia praedae.

De raptu Proserpinae

2009-12-12T15:55:00.006+01:00

PRAEFATIO

Inventa secuit primus qui nave profundum,
et rudibus remis sollicitavit aquas,
qui dubiis ausus committere flatibus alnum,
quas natura negat, praebuit arte vias.

El primero que cortó el profundo mar tras hallar una nave,

y que se ha enfrentado a las aguas con rudos remos,

que se ha atrevido a entregar su barco a los inseguros vientos,

a los que veta la naturaleza, mostró los caminos con arte.

Tranquillis primum trepidus se credidit undis,
litora securo tramite summa legens:
mox longos temptare sinus et linquere terras
et leni coepit pandere vela Noto.

Se confíó el primero tembloroso a las tranquilas olas,

eligiendo las más altas costas por una camino seguro:

pronto empezó a probar los largos golfos y a dejar la tierra

y a extender las velas con el suave noto.

Ast ubi paulatim praeceps audacia crevit
cordaque languentem dedidicere metum,
iam vagus irrumpit pelagus caelumque secutus
Aegaeas hiemes Ioniumque domat.

Pero cuando paulatinamente precipitándose en su audacia creció

y los corazones olvidaron el miedo languideciente

ya irrumpe el mar con sus vaivenes y habiendo seguido el cielo

domina las tempestades del Egeo y el jónico.

B e l l u m c i v i l e s i v e P h a r s a l i a L i b e r p r i m u s

2008-12-07T22:36:00.002+01:00

Bella per Emathios plus quam civilia campos

iusque datum sceleri canimus, populumque potentem
in sua victrici conversum viscera dextra
cognatasque acies, et rupto foedere regni

certatum totis concussi viribus orbis
in commune nefas, infestisque obvia signis
signa, pares aquilas et pila minantia pilis.

quis furor, o cives, quae tanta licentia ferri?
gentibus invisis Latium praebere cruorem

cumque superba foret Babylon spolianda tropaeis
Ausoniis umbraque erraret Crassus inulta
bella geri placuit nullos habitura triumphos?
heu, quantum terrae potuit pelagique parari
hoc quem civiles hauserunt sanguine dextrae,

unde venit Titan et nox ubi sidera condit
quaque dies medius flagrantibus aestuat horis
et qua bruma rigens ac nescia vere remitti
astringit Scythico glacialem frigore pontum!
sub iuga iam Seres, iam barbarus isset Araxes

et gens siqua iacet nascenti conscia Nilo.
tum, si tantus amor belli tibi, Roma, nefandi,
totum sub Latias leges cum miseris orbem,
in te verte manus: nondum tibi defuit hostis.
at nunc semirutis pendent quod moenia tectis

urbibus Italiae lapsisque ingentia muris
saxa iacent nulloque domus custode tenentur
rarus et antiquis habitator in urbibus errat,
horrida quod dumis multosque inarata per annos
Hesperia est desuntque manus poscentibus arvis,

non tu, Pyrrhe ferox, nec tantis cladibus auctor
Poenus erit: nulli penitus descendere ferro
contigit; alta sedent civilis volnera dextrae.

quod si non aliam venturo fata Neroni
invenere viam magnoque aeterna parantur

regna deis caelumque suo servire Tonanti
non nisi saevorum potuit post bella gigantum,
iam nihil, o superi, querimur; scelera ipsa nefasque
hac mercede placent. diros Pharsalia campos
inpleat et Poeni saturentur sanguine manes,

ultima funesta concurrant proelia Munda,
his, Caesar, Perusina fames Mutinaeque labores
accedant fatis et quas premit aspera classes
Leucas et ardenti servilia bella sub Aetna,
multum Roma tamen debet civilibus armis

quod tibi res acta est. te, cum statione peracta
astra petes serus, praelati regia caeli
excipiet gaudente polo: seu sceptra tenere
seu te flammigeros Phoebi conscendere currus
telluremque nihil mutato sole timentem

igne vago lustrare iuvet, tibi numine ab omni
cedetur, iurisque tui natura relinquet
quis deus esse velis, ubi regnum ponere mundi.
sed neque in Arctoo sedem tibi legeris orbe
nec polus aversi calidus qua vergitur Austri,

unde tuam videas obliquo sidere Romam.
aetheris inmensi partem si presseris unam,
sentiet axis onus. librati pondera caeli
orbe tene medio; pars aetheris illa sereni
tota vacet nullaeque obstent a Caesare nubes.

2008-01-19T21:10:00.000+01:00

hinc Italae gentes omnisque Oenotria tellus 85
in dubiis responsa petunt; huc dona sacerdos
cum tulit et caesarum ouium sub nocte silenti
pellibus incubuit stratis somnosque petiuit,
multa modis simulacra uidet uolitantia miris
et uarias audit uoces fruiturque deorum 90
conloquio atque imis Acheronta adfatur Auernis.

Desde este momento los pueblos itálicos y toda la tierra enotria

piden respuesta en sus dudas; cuando el sacerdote trajo dones

aquí y bajo la noche silente se recostó sobre cabelleras de ovejas

y entró en sueños, ve muchos fantasmas revoloteando de modo admirable

y oye variadas voces y disfruta del diálogo con los dioses

y se dirige a Aqueronte en el profundo Averno.

2007-12-22T23:45:00.000+01:00

id uero horrendum ac uisu mirabile ferri:
namque fore inlustrem fama fatisque canebant
ipsam, sed populo magnum portendere bellum. 80

At rex sollicitus monstris oracula Fauni,
fatidici genitoris, adit lucosque sub alta
consulit Albunea, nemorum quae maxima sacro
fonte sonat saeuamque exhalat opaca mephitim.

Y referían esto como una visión horrible y sobrecogedora

pues presagiaban que iba a ser ilustre por su fama

y el destino, pero llevaban al pueblo a una gran guerra.

Pero el rey preocupado por estas manifestaciones acude

a los oráculos de Fauno, su padre descifrador del destino,

se dirige a consultar a los bosques sagrados bajo la alta

Albunea, que produce los más grandes sonidos desde la sagrada

Fuente de los bosques y opaca exala la cruel mofeta.

2007-12-22T23:18:00.000+01:00

praeterea, castis adolet dum altaria taedis,
et iuxta genitorem astat Lauinia uirgo,
uisa (nefas) longis comprendere crinibus ignem
atque omnem ornatum flamma crepitante cremari,
regalisque accensa comas, accensa coronam 75
insignem gemmis; tum fumida lumine fuluo
inuolui ac totis Volcanum spargere tectis.

Además, mientras inciensa los altares con puras teas,

y junto a su padre está la virgen Lavinia,

parece (cosa nefasta) que el fuego prende en su larga cabellera

y todo su adorno se quema con una llama crepitante,

se enciende su cabellera real, se enciende su corona insigne

por sus gemas; entonces ahumada es envuelta por una luz

amarillenta y Vulcano se esparce por la casa entera.

2007-12-22T23:07:00.000+01:00

continuo uates 'externum cernimus' inquit
'aduentare uirum et partis petere agmen easdem
partibus ex isdem et summa dominarier arce.' 70

inmediatamente el adivino dijo: vemos que un
varón extranjero se está acercando y conduce su ejército
al mismo sitio desde el mismo sitio y dominará
desde lo alta ciudadela.

2007-12-22T22:43:00.000+01:00

sed uariis portenta deum terroribus obstant.
laurus erat tecti medio in penetralibus altis
sacra comam multosque metu seruata per annos, 60
quam pater inuentam, primas cum conderet arces,
ipse ferebatur Phoebo sacrasse Latinus,
Laurentisque ab ea nomen posuisse colonis.

huius apes summum densae (mirabile dictu)
stridore ingenti liquidum trans aethera uectae 65
obsedere apicem, et pedibus per mutua nexis
examen subitum ramo frondente pependit.

pero los dioses lo impiden con variados portentos terroríficos.
Había un laurel sagrado enmedio y en lo más profundo de la casa
que conservaba su copa sagrada durante muchos años infundiendo temor,
que, según se decía, descubrió el padre Latino al fundar las primeras ciudadelas, había consagrado a Febo,
y por él había puesto a los colonos el nombre de Laurento.

El caso es que una nube de abejas (algo sorprendente)
haciendo un ruido tremendo volando por el aire ocupó
la licuosa copa, y uniendo sus patas a pares se colgó un repentino
enjambre en sus frondosas ramas.

Eneida, VII, 50-57

2007-12-19T21:23:00.000+01:00

filius huic fato diuum prolesque uirilis 50
nulla fuit, primaque oriens erepta iuuenta est.
sola domum et tantas seruabat filia sedes
iam matura uiro, iam plenis nubilis annis.

multi illam magno e Latio totaque petebant
Ausonia; petit ante alios pulcherrimus omnis 55
Turnus, auis atauisque potens, quem regia coniunx
adiungi generum miro properabat amore;

éste, hijo de dioses por el hado, no tuvo prole
viril alguna, y le fue arrebatada al nacer en la primera juventud.
Sólo una hija guardaba la casa y tan grandes palacios
ya madura para un varón, ya núbil en la plenitud de la edad.

Muchos la solicitaban del grande Lacio y de toda Ausonia;
la solicita antes que otros el más hermoso de todos Turno,
poderoso por sus abuelos y antepasados, a cuya estirpe la regia cónyuge
aspiraba a unirse con admirable amor.

Eneida, VII, 46-49

2007-12-19T21:08:00.000+01:00

Rex arua Latinus et urbes
iam senior longa placidas in pace regebat.
hunc Fauno et nympha genitum Laurente Marica
accipimus; Fauno Picus pater, isque parentem
te, Saturne, refert, tu sanguinis ultimus auctor.

El rey latino regía en paz campos y plácidas ciudades
ya bastante anciano. Nos han contado que fue engendrado
por Fauno y la ninfa Laurente Marica. El padre de Fauno,
fue Pico, que te llama padre a ti, Saturno, tú eres el último autor de su sangre.

Metodología

2007-07-29T11:45:00.001+02:00

1) Saber latín es, sobre todo, entenderlo, no ser un experto en gramática. Un castellano parlante sabe qué quiere decir "dame ese libro". No es imprescindible que conozca que "ese libro" es objeto directo de "dame".

2) La gramática está al servicio de la lengua. La lengua no está al servicio de la gramática.

3) Para un castellano parlante, el mejor diccionario de latín es su propia lengua, porque procede del latín. Por eso hay que intentar descubrir qué palabra castellana ha derivado de la latina que leemos u oímos.

Lee y entiende los salmos en latín

2007-07-29T11:04:00.001+02:00

1) Lee primero el texto latino en negro, despacio, sin el prejuicio de que no vas a entender nada. El lenguaje de los Salmos es especialmente sencillo. Sabes español, lo que significa que estás en condiciones de entender el 80% del latín.

2) Haz una segunda lectura del texto latino, pero después de cada frase en negro, lee la frase en rojo (la traducción en castellano). La traducción castellana es muy literal: intenta ajustarse palabra por palabra al texto latino, pero no siempre lo hacemos, para no destrozar el castellano.

3) Vuelve a leer el texto latino sólo.

Salmo 1: Beatus vir, qui non abiit in consilio impiorum

2007-07-29T11:02:00.000+02:00

1 Beatus vir, qui non abiit in consilio impiorum

Dichoso el varón, que no se ha marchado tras el consejo de los impíos

et in via peccatorum non stetit

y en el camino de los pecadores no se detuvo

et in conventu derisorum non sedit,

y en la reunion de los cínicos no se sentó,

2 sed in lege Domini voluntas eius,

sino que en la ley del Señor su voluntad (está),

et in lege eius meditatur die ac nocte.

y en su ley medita día y noche.

3 Et erit tamquam lignum plantatum secus decursus aquarum,

Y será como un árbol plantado junto a las corrientes de las aguas,

quod fructum suum dabit in tempore suo;

que su fruto dará en su tiempo;

et folium eius non defluet,

y su hoja no decaerá,

et omnia, quaecumque faciet, prosperabuntur.

y todo, cualquier cosa que haga, prosperará.

4 Non sic impii, non sic,

No así los impios, no así,

sed tamquam pulvis, quem proicit ventus.

sino que (son) como el polvo, que dispersa el viento.

5 Ideo non consurgent impii in iudicio,

Por eso no se levantarán los impíos en el juicio,

neque peccatores in concilio iustorum.

ni los pecadores en el concilio de los justos.

6 Quoniam novit Dominus viam iustorum,

Porque conoce el Señor la vía de los justos,

et iter impiorum peribit.

y el camino de los impíos perecerá.

Comentario

abiit, stetit y sedit están en pretérito perfecto. Este tiempo en latín se traduce en castellano por el perfecto compuesto (ha estado) o el perfecto simple (estuvo), según el contexto, aunque los hispanoamericanos lo traducirán siempre por el simple, porque no usan el compuesto. Es normal que los tres verbos estén en el mismo tiempo porque las conjunciones copulativas (et, -que, ac y atque) unen cosas iguales.

Se distingue entre tres tipos de malvados: los impii (es decir los in-pios, los no piadosos), los peccatores, y los derisorum.

De consilio deriva consejo (decisión, plan).

Conventus tiene el significado común de lugar donde habitan religiosos, pero su significado originario es el lugar al que se con-viene: se viene para reunirse.

Derisorum está relacionado con risa. Un cínico es el que se ríe de todo: no se toma en serio nada.

Observamos diversas estructuras triples, que es un recurso retórico simple pero efectivo, que infunde belleza al texto: consilio, via, conventu; impiorum, peccatorum, derisorum; abiit, stetit, sedit; non, non, non; lignum, fructum, folium; erit, dabit, defluet.

Hay también anáforas: repeticiones dobles, que remarcan la expresión: in lege, in lege; non sic, non sic; in iudicio, in concilio;

Salmo 2: Quare fremuerunt gentes?

2007-07-28T23:10:00.000+02:00

1 Quare fremuerunt gentes,

¿Por qué se amotinaron las gentes,

et populi meditati sunt inania?

y los pueblos tramaron cosas vanas?

2 Astiterunt reges terrae,

Se han levantado los reyes de la tierra,

et principes convenerunt in unum

y los príncipes se aliaron

adversus Dominum et adversus christum eius:

contra el Señor y contra su ungido:

3 “Dirumpamus vincula eorum

“¡Destrocemos sus ataduras

et proiciamus a nobis iugum ipsorum! ”.

y arrojemos de nosotros su yugo!”.

4 Qui habitat in caelis, irridebit eos,

Quien habita en los cielos, se reirá de ellos,

Dominus subsannabit eos.

el Señor se ensañará con ellos.

5 Tunc loquetur ad eos in ira sua

Entonces les hablará en(medio de) su ira

et in furore suo conturbabit eos:

y en su furor los asustará:

6 “Ego autem constitui regem meum super Sion, montem sanctum meum!”.

Mas yo he colocado a mi rey sobre Sión, mi monte santo!”.

7 Praedicabo decretum eius.

Predicaré su decreto.

Dominus dixit ad me: “Filius meus es tu;

El Señor me ha dicho: “Mi hijo eres tú;

ego hodie genui te.

Yo hoy te he engendrado.

8 Postula a me, et dabo tibi gentes hereditatem tuam

Pídeme, y te daré a las gentes como herencia tuya

et possessionem tuam terminos terrae.

y como posesión tuya los confines de la tierra.

9 Reges eos in virga ferrea

Los regirás con vara férrea

et tamquam vas figuli confringes eos”.

y como vaso de alfarero los romperás”.

10 Et nunc, reges, intellegite;

Y ahora, reyes, entendedlo;

erudimini, qui iudicatis terram.

Sed instruidos, quienes juzgáis la tierra.

11 Servite Domino in timore

Servid al Señor con temor

et exsultate ei cum tremore.

y exultad para él con temblor.

12 Apprehendite disciplinam, ne quando irascatur,

Aprehended la doctrina, no sea que se llene de ira,

et pereatis de via,

y perezcáis fuera del camino,

cum exarserit in brevi ira eius.

cuando se abrase en breve su ira.

Beati omnes, qui confidunt in eo.

Dichosos todos, quienes confían en él.

Comentario

Principes significa “principales”. Posteriormente se aplicará a los hijos de los reyes.

Christum es una palabra griega que significa ungido. Es la traducción griega de la palabra hebrea mesías.

Eius, eorum son genitivos que significan “de este”, “de estos”, equivale a nuestro posesivo “su” o “sus”.

irridebit eos, subsannabit eos. Los complementos de los verbos varían a menudo de una lengua a otra. En este caso, en latín se dice “reirlos” y “ensañarlos”, pero en castellano hemos de decir “Reirse de ellos” y “ensañarse con ellos”.

Salmo 3: Domine, quid multiplicati sunt qui tribulant me?

2007-07-27T12:10:00.000+02:00

PSALMUS. David, cum fugit a filio suo Absalom.

David, cuando huye de su hijo Absalom.

2 Domine, quid multiplicati sunt, qui tribulant me?

Señor, ¿por qué se han multiplicado los que me atribulan?

Multi insurgunt adversum me,

Muchos se levantan contra mí,

3 multi dicunt animae meae:

Muchos dicen a mi alma:

“Non est salus ipsi in Deo”.

No hay salvación para (ti) en Dios.

4 Tu autem, Domine, protector meus es,

Tú sin embargo, Señor, mi protector eres,

gloria mea et exaltans caput meum.

Mi Gloria y el que exaltas mi cabeza.

5 Voce mea ad Dominum clamavi,

Con mi voz al Señor clamé,

et exaudivit me de monte sancto suo.

y me escuchó desde su monte santo.

6 Ego obdormivi et soporatus sum,

Yo me dormí y me entró sopor,

exsurrexi, quia Dominus suscepit me.

Me he levantado, porque el Señor me ha acogido.

7 Non timebo milia populi circumdantis me.

No temeré a los millares del pueblo que me circunda.

Exsurge, Domine salvum me fac, Deus meus;

Levantate, Señor sálvame, Dios mío;

8 quoniam tu percussisti in maxillam omnes adversantes mihi,

porque tú has golpeado en la mejilla a todos los que están en contra de mí,

dentes peccatorum contrivisti.

los dientes de los pecadores trituraste.

9 Domini est salus,

Del Señor es la salvación,

et super populum tuum benedictio tua.

y sobre tu pueblo tu bendición (está).

Comentario

a filio suo: “a” es un falso amigo del latín para el castellano, pues no significa “a” sino “de, desde”. ¿Por qué? El castellano “a” deriva de “ad”, que ha perdido la d final. Las evoluciones fonéticas producen este tipo de efectos.

maxillam: esta palabra, como otras muchas, tienen en castellano dos derivados, el popular, por evolución natural: “mejilla”, y el culto, introducido por estudiosos: “maxilar”.

omnes adversantes mihi: lo hemos traducido: “a todos los que están en contra de mí”. Hubiera sido más fácil traducirlo así: “a todos mis adversarios”, pero “los que están en contra” recoje el hecho de que adversantes es un participio, un adjetivo verbal.

Salmo 4: Cum invocarem, exaudivit me Deus iustitiae meae.

2007-07-26T13:56:00.000+02:00

2 Cum invocarem, exaudivit me Deus iustitiae meae.

Al invocar(le), me escuchó el Dios de mi justicia.

In tribulatione dilatasti mihi;

En la tribulación me engrandeciste;

miserere mei et exaudi orationem meam.

ten piedad de mí y escucha mi oración.

3 Filii hominum, usquequo gravi corde?

Hijos de los hombres, hasta cuando (seréis) de corazón pesado?

Ut quid diligitis vanitatem et quaeritis mendacium?

¿Por qué amáis la vanidad y buscáis la mentira?

4 Et scitote quoniam mirificavit Dominus sanctum suum;

Y sabed que hizo admirable el Señor a su santo;

Dominus exaudiet, cum clamavero ad eum.

El Señor (me) escuchará, cuando le grite.

5 Irascimini et nolite peccare;

Enfadaos y no pequéis;

loquimini in cordibus vestris,

hablad en vuestros corazones,

in cubilibus vestris et conquiescite.

en vuestros dormitorios y descansad.

6 Sacrificate sacrificium iustitiae

Sacrificad un sacrificio de justicia

et sperate in Domino.

y esperad en el Señor.

7 Multi dicunt: “Quis ostendit nobis bona?”.

Muchos dicen: ¿Quién nos muestra los bienes?

Leva in signum super nos lumen vultus tui, Domine!

¡Eleva en señal sobre nosotros la luz de tu rostro, Señor!

8 Maiorem dedisti laetitiam in corde meo,

Diste mayor alegría en mi corazón

quam cum multiplicantur frumentum et vinum eorum.

que cuando se multiplican su trigo y su vino.

9 In pace in idipsum dormiam et requiescam,

En paz en él dormiré y descansaré,

quoniam tu, Domine, singulariter in spe constituisti me.

porque tú, Señor, especialmente en la esperanza me has dispuesto.

Comentario

Cum invocarem: más literal sería “como le invocase”, pero mejor castellano es “al invocarle”. Cum puede ser preposición, ante un nombre en ablativo, y se traduce “con” (que procede de la evolución de cum), o conjunción, que introduce una frase temporal (como en este caso) o concesiva.

Frumentum: trigo. En castellano, frumentario significa perteneciente o relativo al trigo y otros cereales.

Salmo 5: Verba mea auribus percipe, Domine;

2007-07-25T18:28:00.000+02:00

2 Verba mea auribus percipe, Domine;

Las palabras mías en los oídos percibe, Señor;

intellege gemitum meum.

entiende el gemido mío.

3 Intende voci clamoris mei,

Atiende a la voz del grito mío,

rex meus et Deus meus.

rey mío y Dios mío.

4 Quoniam ad te orabo, Domine,

Porque a ti rezaré, Señor,

mane exaudies vocem meam;

de mañana escucharás mi voz;

mane astabo tibi et exspectabo.

de mañana permaneceré en pie delante de ti y esperaré.

5 Quoniam non Deus volens iniquitatem tu es;

Porque no un Dios que quiere la iniquidad tú eres;

neque habitabit iuxta te malignus,

ni habitará junto a ti el maligno,

6 neque permanebunt iniusti ante oculos tuos.

ni permanecerán los injustos ante los ojos tuyos.

7 Odisti omnes, qui operantur iniquitatem,

Odiaste a todos, los que obran la iniquidad,

perdes omnes, qui loquuntur mendacium;

harás perecer a todos, los que hablan la mentira;

virum sanguinum et dolosum abominabitur Dominus.

al varón (sediento) de sangres y engañoso abominará el Señor.

8 Ego autem in multitudine misericordiae tuae

Yo sin embargo en la abundancia de la misericordia tuya

introibo in domum tuam;

entraré en tu casa;

adorabo ad templum sanctum tuum in timore tuo.

adoraré el templo santo tuyo en tu temor.

9 Domine, deduc me in iustitia tua propter inimicos meos,

Señor, condúceme en la justicia tuya a causa de los enemigos míos,

dirige in conspectu meo viam tuam.

dirige en mi presencia el camino tuyo.

10 Quoniam non est in ore eorum veritas,

Porque no hay en la boca de ellos verdad,

cor eorum fovea;

el corazón de ellos calienta;

sepulcrum patens est guttur eorum,

sepulcro patente es la lengua de ellos,

molliunt linguas suas.

suavizan las lenguas suyas.

11 Iudica illos, Deus; decidant a cogitationibus suis;

Juzgalos, Dios; caigan de sus estratagemas;

secundum multitudinem impietatum eorum expelle eos,

según la multitud de las impiedades de ellos repelelos,

quoniam irritaverunt te, Domine.

porque te han irritado, Señor.

12 Et omnes, qui sperant in te,

Y todos, los que esperan en ti,

laetentur, in aeternum exsultent.

se alegrarán, por la eternidad exultarán.

Obumbrabis eis, et gloriabuntur in te,

Harás sombra a ellos, y se gloriarán en ti,

qui diligunt nomen tuum;

quienes aman tu nombre;

13 quoniam tu benedices iusto, Domine,

porque tú bendecirás al justo, Señor,

quasi scuto, bona voluntate coronabis eum.

como con un escudo, con buena voluntad lo coronarás.

Comentario

Este salmo lo hemos traducido siguiendo muy a la letra el texto latino, no sólo en el vocabulario, sino también en el orden de las palabras. El resultado castellano no es correcto, pero sí inteligible. Queríamos hacer ver cómo los cambios del latín al castellano en la estructura salmódica no son lo suficientemente abruptos como para impedir la construcción.

in iustitia tua: en castellano traducimos “en tu justicia”, pero hemos escrito “en la justicia tuya” siguiendo el principio de alterar al mínimo el orden de las palabras. Hemos traducido así todos los pronombres posesivos en este salmo, pero en los restantes forzaremos menos la lengua castellana.

virum sanguinum: la traducción literal “varón de sangres” sería inaceptable, aunque se pueda sobreentender a qué se refiere: a un hombre que se complace en derramar sangre, en asesinar. Hemos intercalado “sediento” para hacerlo más inteligible. En castellano diríamos “de sangre”, en singular. El lenguaje poético, y los salmos lo es, se utiliza a menudo el plural donde el lenguaje más común o la prosa emplea el singular.

Salmo 6: Domine, ne in furore tuo arguas me

2007-07-24T21:25:00.000+02:00

PSALMUS 6

1 Magistro chori. Fidibus. Super octavam.
PSALMUS. David.

2 Domine, ne in furore tuo arguas me

Señor, en (medio de) tu furor no me recrimines

(no “arguas”, no argumentes contra mí)

neque in ira tua corripias me.

ni en (medio de) tu ira me corrijas.

3 Miserere mei, Domine, quoniam infirmus sum;

Sé misericordio conmigo, Señor, porque soy poco firme;

(poco firme=débil)

sana me, Domine, quoniam conturbata sunt ossa mea.

Saname, Señor, porque se han perturbado mis huesos.

4 Et anima mea turbata est valde,

Y el alma mía se ha turbado mucho,

sed tu, Domine, usquequo?

pero tú, Señor, hasta cuándo?

5 Convertere, Domine, eripe animam meam;

Convierte, Señor, arrebata mi alma;

(arrebatar=librar. Arrebatar es de la misma raíz de rapio-raptum)

salvum me fac propter misericordiam tuam.

Salvame por la misericordia tuya.

6 Quoniam non est in morte, qui memor sit tui;

Porque no hay en la muerte, quien haga memoria de ti;

(quien sea memorioso)

in inferno autem quis confitebitur tibi?

en el infierno sin embargo ¿quién te confesará?

7 Laboravi in gemitu meo,

Ha sido laborioso mi gemido,

(He sufrido en mi gemido)

lavabam per singulas noctes lectum meum;

lavaba cada noche mi lecho;

lacrimis meis stratum meum rigabam.

con mis lágrimas mi estrado regaba.

(estrado=pavimento=suelo. stratum es la misma raíz de strada (italiano), street (inglés, strasse (alemán).

8 Turbatus est a maerore oculus meus,

Se turbó por la depresión mi ojo,

inveteravi inter omnes inimicos meos.

envejecí entre todos los enemigos míos.

9 Discedite a me, omnes, qui operamini iniquitatem,

Apartaos de mí, todos, los que obráis la iniquidad,

quoniam exaudivit Dominus vocem fletus mei.

porque ha escuchado el Señor la voz de mi llanto.

10 Exaudivit Dominus deprecationem meam,

Ha escuchado el Señor mi súplica,

Dominus orationem meam suscepit.

El Señor ha acogido mi oración.

11 Erubescant et conturbentur vehementer omnes inimici mei;

Se pongan colorados y perturben vehementemente todos mis enemigos;

(rubor es color rojo; erubesco es ponerse rojo progresivamente)

convertantur et erubescant valde velociter.

se conviertan y se pongan colorados muy rápidamente.

Salmo 7: Domine Deus meus, in te speravi

2007-07-23T16:26:00.000+02:00

1 Lamentatio David, quam cantavit Domino propter Chus Beniaminitam.

2 Domine Deus meus, in te speravi;

Señor Dios mío, en ti he esperado;

salvum me fac ex omnibus persequentibus me et libera me,

salvame de todos los que me persiguen y liberame,

(persequentibus –persequens, persequentis- es un participio de presente que, por no existir en castellano se ha de traducir por una oración de relativo).

3 ne quando rapiat ut leo animam meam

no sea que arrebate como el león mi alma

(aunque está en singular, quizás por la cercanía de león, el sujeto es “los enemigos”)

discerpens, dum non est qui salvum faciat.

despedazándome, mientras no hay quien me salve.

4 Domine Deus meus, si feci istud,

Señor Dios mío, si hice eso,

si est iniquitas in manibus meis,

si hay iniquidad en mis manos,

5 si reddidi retribuenti mihi mala

si he dado a mi vez a quien me retribuye males

et exspoliavi inimicum meum dimittens inanem,

y he expoliado a mi enemigo despidiéndole vacío,

6 persequatur inimicus animam meam et comprehendat

persiga el enemigo mi alma y la prenda

et conculcet in terra vitam meam

y pisotee en la tierra mi vida

et gloriam meam in pulverem deducat.

y mi gloria la convierta en polvo.

7 Exsurge, Domine, in ira tua

Levantate, Señor, en tu ira

et exaltare contra indignationem inimicorum meorum

y ponte en alto contra la indignación de mis enemigos

et exsurge, Deus meus, in iudicio, quod mandasti.

y levantate, Dios mío, en el juicio, que has mandado.

8 Et synagoga populorum circumdabit te,

Y la asamblea de los pueblos te rodeará,

et super hanc in altum regredere:

y sobre esta regresa a lo alto:

9 Dominus iudicat populos.

El Señor juzga a los pueblos.

Iudica me, Domine, secundum iustitiam meam

Juzgame, Señor, según mi justicia (mi obrar justo)

et secundum innocentiam meam, quae est in me.

y según la inocencia mía, que hay en mí.

10 Consumatur nequitia peccatorum;

Se consuma la nulidad de los pecados;

et iustum confirma:

y confirma al justo:

scrutans corda et renes Deus iustus.

escrutando los corazones y las entrañas Dios justo.

11 Adiutorium meum apud Deum,

Mi auxilio (está) en Dios,

qui salvos facit rectos corde.

quien salvó a los rectos de corazón.

12 Deus iudex iustus,

Dios (es) un juez justo,

fortis, irascens per singulos dies.

fuerte, que se aira cada día.

13 Nonne iterum gladium suum exacuit,

¿No se afiló de nuevo su espada,

arcum suum tetendit et paravit illum?

tensó su arco y la preparó?

14 Et paravit sibi vasa mortis,

Y se preparó los vasos de la muerte,

sagittas suas ardentes effecit.

hizo sus flechas ardientes.

15 Ecce parturiit iniustitiam,

He aquí que dio a luz a la injusticia,

concepit dolorem et peperit iniquitatem;

concibió el dolor y parió a la iniquidad;

16 lacum aperuit et effodit eum

un lago abrió y lo cavó

et incidit in foveam, quam fecit.

y cayó en una fosa, que hizo.

17 Convertetur dolor eius in caput eius,

Se convertirá su dolor en su cabeza,

et in verticem ipsius iniquitas eius descendet.

y sobre su coronilla su iniquidad descenderá.

18 Confitebor Domino secundum iustitiam eius

Alabaré al Señor según su justicia

et psallam nomini Domini Altissimi.

y tañeré un salmo para el nombre del Señor Altísimo.

Salmo 8: Domine, Dominus noster, quam admirabile est nomen tuum in universa terra

2007-07-22T11:00:00.000+02:00

2 Domine, Dominus noster,

Señor, Señor nuestro,

quam admirabile est nomen tuum in universa terra,

qué admirable es tu nombre en toda la tierra

quoniam elevata est magnificentia tua super caelos.

porque se ha elevado tu magnificencia sobre los cielos.

3 Ex ore infantium et lactantium perfecisti laudem

De la boca de los infantes y lactantes has preparado una alabanza

propter inimicos tuos,

frente a tus enemigos,

ut destruas inimicum et ultorem.

para destruir al enemigo y vengador.

4 Quando video caelos tuos, opera digitorum tuorum,

Cuando veo tus cielos, las obras de tus dedos,

lunam et stellas, quae tu fundasti,

la luna y las estrellas, que tú fundaste,

5 quid est homo, quod memor es eius,

¿Qué es el hombre, para que te acuerdes de él,

aut filius hominis, quoniam visitas eum?

o el hijo del hombre, ya que lo visitas?

6 Minuisti eum paulo minus ab angelis,

Lo hiciste poco menor que los ángeles,

gloria et honore coronasti eum

de gloria y honor lo coronaste

7 et constituisti eum super opera manuum tuarum.

y lo situaste sobre las obras de tus manos.

Omnia subiecisti sub pedibus eius:

Todo lo sometiste bajo sus pies:

8 oves et boves universas,

todas las ovejas y bueyes

insuper et pecora campi,

además también los ganados del campo,

9 volucres caeli et pisces maris,

las aves del cielo y los peces del mar

quaecumque perambulant semitas maris.

todo lo que recorre las sendas del mar.

10 Domine, Dominus noster,

Señor, Señor nuestro,

quam admirabile est nomen tuum in universa terra!

¡Qué admirable es tu nombre en toda la tierra!

Cicerón: discurso Pro Milone. Traducción y comentario pedagógicos.

2006-10-05T11:31:00.000+02:00

M. TVLLI CICERONIS PRO T. ANNIO MILONE ORATIO

DISCURSO DE M. TULIO CICERÓN EN DEFENSA DE T. ANNIO MILÓN

I. 1. Etsi vereor, iudices, ne turpe sit pro fortissimo viro dicere incipientem timere, minimeque deceat, cum T. Annius ipse magis de rei publicae salute quam de sua perturbetur, me ad eius causam parem animi magnitudinem adferre non posse, tamen haec novi iudici nova forma terret oculos, qui, quocumque inciderunt, consuetudinem fori et pristinum morem iudiciorum requirunt.

I.1. Aunque me averguenzo, jueces, de que sea torpe que quien empieza a hablar en defensa de un fortísimo varón tenga miedo, y sea mínimamente decoroso, que, aunque el mismo T. Annio sea perturbado más por la salvación de la república que por la suya propia, que yo no pueda atraer una grandeza de ánimo semejante a su causa, sin embargo esta nueva forma de de un nuevo juicio aterroriza a los ojos, que, hacia cualquier sitio que cayeron, requieren la costumbre del foro y la prístina costumbre de los juicios.

Plano retórico

Comienza el discurso con una captatio benevolentiae (captación de la benevolencia) de los jueces, pues el orador muestra su debilidad.

Novi iudici nova forma: juega con dos casos distintos de una misma palabra: novas, nova, novum. Algo parecido ocurre con iudices, iudici y iudiciorum.

Consuetudinem fori et pristinum morem iudiciorum: son dos maneras de decir lo mismo, pero en la segunda hay un desarrollo de la primera, una amplificación.

Hay paralelismos léxicos: vereor/timere/terret; turpe sit/minime deceat; y sintácticos: timere/posse

Plano léxico

vereor: avergonzar en vez de temer porque vergüenza es de la misma raíz que vereor.

Deceat: lo he traducido por “sea decoroso” porque decoroso es de la misma raíz que “deceat”.

Reipublicae: Cicerón vive durante la república romana. Respublica puede traducirse, pues, tanto por “república” como por “Estado”.

Plano sintáctico:

Vereor ne: ne con verbos de temos se traduce “que”, en vez del usual “que no”. Avergonzarse en castellano exige “de que” y no simplemente “que” como en latín.

Incipientem: es un participio de presente en acusativo, sujeto del infinitivo timere. Es una construcción que no existe en castellano. “Quiero que vengas” puede decirse en latín “volo te venire”. En inglés si existe: “I want you to come”.

Cum: es concesivo “aunque” porque en la oración principal aparece “tamen”: “sin embargo”.

Non enim corona consessus vester cinctus est, ut solebat; non usitata frequentia stipati sumus: 2. non illa praesidia, quae pro templis omnibus cernitis, etsi contra vim conlocata sunt, non adferunt tamen [oratori] aliquid, ut in foro et in iudicio, quamquam praesidiis salutaribus et necessariis saepti sumus, tamen ne non timere quidem sine aliquo timore possimus.

Pues vuestra reunión no se ha ceñido con un perímetro, como solía; no hemos sido escoltados por la acostumbrada concurrencia: y aquellas guardias que distinguís delante de todos los templos, aunque se han colocado para hacer frente a la violencia, sin embargo no aportan nada [al orador], como en el foro y en el juicio, aunque hemos sido cercados por guardias saludables y necesarias, no sin embargo para que no podamos temer realmente sin algún temor.

Plano retórico

Nada menos que siete negaciones incluye Cicerón en este párrafo: non, ne y sine. Esa insistencia pone de manifiesto la gran dificultad que rodea a la pronunciación de su discurso, que no tiene lugar en el espacio habitual.

Praesidia –praesidiis: la misma palabra en diferente caso (poliptoton) para recalcar la vigilancia a que están sometidos.

ne non timere quidem sine aliquo timore possimus : encadenamiento de lítotes : se afirma algo a base de negaciones.

Plano léxico

Consessus: cum + sessus; procede de consido: sentarse juntos. Sido=sit en inglés.

Plano sintáctico:

Etsi…tamen / quamquam…tamen: dos concesivas introducidas por una conjunción distinta para lograr la variatio, variedad.

Quae si opposita Miloni putarem, cederem tempori, iudices, nec inter tantam vim armorum existimarem esse oratori locum. Sed me recreat et reficit Cn. Pompei, sapientissimi et iustissimi viri, consilium, qui profecto nec iustitiae suae putaret esse, quem reum sententiis iudicum tradidisset, eundem telis militum dedere, nec sapientiae, temeritatem concitatae multitudinis auctoritate publica armare.

Lo cual si lo pensase opuesto a Milón, cedería al tiempo, iueces, y estimaría que entre tanta fuerza de armas no hay lugar para un orador. Pero me recrea y rehace el consejo de Cneo Pompeyo, sapientísimo y justísimo varón, quien pensaba que ciertamente no era propio de su justicia, entregar a las lanzas de los soldados a quien había entregado reo a las sentencias de los jueces, ni (es propio) de la sabiduría armar con autoridad pública la temeridad de una multitud excitada.

3. Quam ob rem illa arma, centuriones, cohortes non periculum nobis, sed praesidium denuntiant; neque solum ut quieto, sed etiam ut magno animo simus hortantur; neque auxilium modo defensioni meae, verum etiam silentium pollicentur. Reliqua vero multitudo, quae quidem est civium, tota nostra est; neque eorum quisquam, quos undique intuentis, unde aliqua fori pars aspici potest, et huius exitum iudici exspectantis videtis, non cum virtuti Milonis favet, tum de se, de liberis suis, de patria, de fortunis hodierno die decertari putat.

Por lo cual aquellas armas, centuriones, cohortes no señalan un peligro para nosotros sino una protección; ni sólo exhortan a que estemos con un ánimo sosegado, sino también con ánimo grande; ni prometen sólo un auxilio a mi defensa, sino también un silencio. Pero la restante multitud, que ciertamente es de ciudadanos, es completamente nuestra; y ninguno de ellos, a quienes veis mirando de todas partes, de donde alguna parte del foro puede contemplarse, y expectantes del término de este juicio, no sólo favorece al valor de Milón, sino que piensa que se combate en el día de hoy sobre sí mismos, sus hijos, la patria, sus fortunas.

P. VERGILI MARONIS AENEIDOS LIBER SEPTIMVS

2006-10-04T10:32:00.000+02:00

Tu quoque litoribus nostris, Aeneia nutrix,
aeternam moriens famam, Caieta, dedisti;
et nunc seruat honos sedem tuus, ossaque nomen
Hesperia in magna, si qua est ea gloria, signat.

Tú también a nuestros litorales, nutricia de Eneas,
al morir eterna fama, Caieta, otorgaste;
y ahora tu honor conserva la sede, y tu nombre
señala los huesos en la gran Hesperia, si alguna gloria es tal.

At pius exsequiis Aeneas rite solutis, 5 aggere composito tumuli, postquam alta quierunt aequora, tendit iter uelis portumque relinquit. aspirant aurae in noctem nec candida cursus luna negat, splendet tremulo sub lumine pontus.

Pero el piadoso Eneas acabadas cumplidamente las exequias,
compuesta la elevación del túmulo, después que las profundas aguas
se aquietaron, emprende el camino a vela y abandona el puerto.
Soplan los aires hasta la noche y la blanca luna no impide
su recorrido, el mar refulge bajo la trémula luz.

proxima Circaeae raduntur litora terrae, 10 diues inaccessos ubi Solis filia lucos adsiduo resonat cantu, tectisque superbis urit odoratam nocturna in lumina cedrum arguto tenuis percurrens pectine telas.

se alcanzan las próximas costas de la tierra circea,
donde la rica hija del Sol hace resonar los inaccesibles
bosques con su asiduo canto, y en sus palacios soberbios
quema el oloroso cedro como luces nocturnas
tramando tenues maniobras con su penetrante canto.

hinc exaudiri gemitus iraeque leonum 15 uincla recusantum et sera sub nocte rudentum, saetigerique sues atque in praesepibus ursi saeuire ac formae magnorum ululare luporum, quos hominum ex facie dea saeua potentibus herbis induerat Circe in uultus ac terga ferarum. 20

desde ahí se escuchan los gemidos y las iras de los leones
que rechazan las cadenas y bajo la noche tardía braman
y los cerdos portadores de saetas y los osos en los pesebres
se enfurecen y ululan en forma de grandes lobos,
a quienes la diosa cruel con potentes hierbas los había
metamorfoseado en rostros y lomos de fieras.

quae ne monstra pii paterentur talia Troes delati in portus neu litora dira subirent, Neptunus uentis impleuit uela secundis, atque fugam dedit et praeter uada feruida uexit.

Para que tales monstruos no se hagan patentes ni los troyanos
trasladados a los puertos atraquen en las peligrosas playas,
Neptuno llenó las velas con sus vientos favorables,
y dio fuga y los trasladó más allá de los hirvientes vados.

Iamque rubescebat radiis mare et aethere ab alto 25
Aurora in roseis fulgebat lutea bigis,
cum uenti posuere omnisque repente resedit
flatus, et in lento luctantur marmore tonsae.

Y ya enrojecía con sus rayos el mar y desde lo más alto del éter
la Aurora arcillosa refulgía en su carro rosado,
cuando los vientos se calmaron y de repente todo el soplo
se aquietó, y en el lento mármol luchan los remos.

atque hic Aeneas ingentem ex aequore lucum prospicit. hunc inter fluuio Tiberinus amoeno 30 uerticibus rapidis et multa flauus harena in mare prorumpit. uariae circumque supraque adsuetae ripis uolucres et fluminis alueo aethera mulcebant cantu lucoque uolabant.

Y aquí Eneas mira a lo lejos desde la superficie del mar
un ingente bosque sagrado. Entre éste el Tiberino con su
amena corriente en rápidos remolinos y rubio por la abundante arena
arremete sobre el mar. Variadas aves acostumbradas a las riberas
alrededor y por encima suavizaban los aires con su canto y volaban por el bosque.

flectere iter sociis terraeque aduertere proras 35
imperat et laetus fluuio succedit opaco.

Nunc age, qui reges, Erato, quae tempora, rerum
quis Latio antiquo fuerit status, aduena classem
cum primum Ausoniis exercitus appulit oris,
expediam, et primae reuocabo exordia pugnae. 40

Manda torcer el camino a sus compañeros y doblar
las proas y alegre avanza por el opaco río.
Ahora, venga, Erato, tú que regirás, qué tiempos,
cuál ha sido el estado de las cosas en el antiguo Lacio,
cuando por primera vez un extranjero empujó la flota
de su ejército por las costas ausonias,lo explanaré,
y evocaré los comienzos de la primera lucha.

tu uatem, tu, diua, mone. dicam horrida bella,
dicam acies actosque animis in funera reges,
Tyrrhenamque manum totamque sub arma coactam
Hesperiam. maior rerum mihi nascitur ordo,
maius opus moueo. 45

tú al vate, tú, diosa, advierte. Cantaré horribles guerras,
cantaré ejércitos y reyes caídos por su ánimo en lazos,
y a la tropa tirrena y a la entera Hesperia constreñida bajo
las armas. Un orden mayor de la historia nace ante mí,
moveré una empresa mayor.

P. OVIDI NASONIS TRISTIUM LIBER PRIMUS

2006-10-03T20:23:00.000+02:00

Parue—nec inuideo—sine me, liber, ibis in urbem:
ei mihi, quod domino non licet ire tuo!
uade, sed incultus, qualem decet exulis esse;
infelix habitum temporis huius habe.

Pequeño –no te envidio- sin mí, libro, irás a la urbe:

¡ay de mí, porque a tu dueño no se le permite ir!

Ve, pero sin refinamiento, como conviene que lo tengan los desterrados;

Ten el infeliz hábito de este tiempo.

nec te purpureo uelent uaccinia fuco—
non est conueniens luctibus ille color—
nec titulus minio, nec cedro charta notetur,
candida nec nigra cornua fronte geras.

y no te envuelvan arándanos con púrpura roja

-no es conveniente a los lutos aquel color-

ni el título se unte con minio, ni el papel con aceite de cedro,

ni lleves blancos flancos con frontal negro.

felices ornent haec instrumenta libellos:
fortunae memorem te decet esse meae.
nec fragili geminae poliantur pumice frontes,
hirsutus sparsis ut uideare comis.

a los felices libros adornen estos recursos:

conviene que tú tengas memoria de mi fortuna.

Que no pulan con la frágil pómez los dobles bordes,

para que aparezcas hirsuto con la cabellera suelta.

neue liturarum pudeat; qui uiderit illas,
de lacrimis factas sentiat esse meis.
uade, liber, uerbisque meis loca grata saluta:
contingam certe quo licet illa pede.

Ni te avergüencen las manchas; quien las vaya a ver,

que se dé cuenta de que mis lágrimas las produjeron.

Ve, libro, y con mis palabras saluda los lugares gratos:

los pisaré de verdad aunque sea con este pie.